L

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     P *    Q *    R *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *
LABARDA (ara: ALABARDA) * LABATIJA (ara: ABATIJA) * LABINI * LABRA TAS-SARWAN (Ara: SARWAN) * LABRÉ * LABTU * LAĊERTU * LAĊIS * LAFERLA CROSS / IS-SALIB TAL-GĦOLJA * LAĦAM Il-FARD / FART * LAĦAM IL-KELB * LAĦAM MIBJUGĦ * LAĦLIĦA  * LAĦLIĦA TAL-BHIMA * LAJK * LAKUMJA / LEKUMJA * LAMALGU * LAMANK / SULAMANK *  LAMBRETTA * LAMPARA * LAMPIK / LAMBIK * LAMPUKA * LAMTU * LANĊA TAL-PASS * LANĊA TA’ MATTEI * LANDIER * LANJA * LANKЀ * LANT * LANŻITA * LAPAZZAR * LAPSI * LAQMIJIET U LOKALITAJIET * LAQQATIJA * LAQXA * LARDU * LARINĠA KONFETTATA *LATNIJA / LATMIJA * LATTIĊINI * LATTJAR * LAUDAMUS * LAVABO * LAVAMAN * LAVANJA * LAVUR * LAWDA * LAWDEMJU / AWDEMJU * LAWŻAR / LAWŻIR * LAXXTU * LAZZ * LAZZARETT / LAZZARETTO * LBIEBA * LEBBRA * LEBLIEBA / LUBLIEBA * LEFFA * LEĠĠ * LEĠĠENDI * LEGATUR * LEHĠA * LEĦJA * LEMBIJA (ara: LENBI / LEMBI) * LENBI / LEMBI * LENDUŻA * LENZA / LENZA QUBBAJT / LENZA RABA’ * LEPANTO * LEPICIER, COCKTAIL * LES GAVROCHES * LETTINA * LEWLIEMES (ara: EWLIEMES) * LEWLIEMI / LEWWIEMI * LEWLU * LEXICON MELITENSIS-LATINO-ITALUM * LEXXUNA * LFUFA * LĠIEM * LGĦAB/I *LHUDI * LĦIT * LIBIEN * LIBRETT / LIBRETT TAS-SIGARETTI * LIBSA TAL-BTALA * LIEBRU * LIESSE, MADONNA TA’ * LIEŻNA *LIFGĦA * LIFT * LIFTIJA * LIĠWA * LIHBIEN * LIKK * LINGETTA * LINGWI TAL-ORDNI * LIPPU * L-ISLA * LISSIJA * LITANIJA * LIVRIJA * LIXANDRA, MALTIN TA’ * LIXKA / LISKA / LIXKA TAŻ-ŻNIED * LOBBJA * LOGĦBA TAL-FlIELES * LOGĦOB IL-ĦATEM * LOGĦOB KRUĊ * LOGĦOB TAL-KASTELLI * LOGĦOB TAL-MEZZA * LOGĦOB TAL-PAPA * LOMMA * LONGA * LONZA * LOPPA * LOPPJU / OPPJU * LOQMA * LOTTU * LUPPATA * LSIEN Il-BIEB * LSIEN SAN PAWL LSIEN IL-MARA / IN-NISA * LSIERA * LUCERA * LUĊILETTRIKA / LUĊELETTRIKA * LUFA * LUMINA * LUNETTA * LUPA * LUPRAMENT * LUSINGAR * LUSTRIN * LUTERU * LUZZU * LWIEN *

 

LABATIJA  ara: ABATIJA

labiniLABINI   Fra Vincenzo Labini kien l-Isqof ta’ Malta, bejn l-1780 u l-1807. Dan l-isqof Naplitan, leħaq żminijiet fejn Malta kienet maħkuma minn tliet amministraturi barranin, l-Ordni ta’ San Ġwann, il-Franċiżi u l-Ingliżi. Bħala l-mexxej spiritwali kif ukoll temporanju tal-Maltin fi żmien hekk imqalleb ma setax jonqos li dan l-isqof kien daqstant prominenti f’Malta u Għawdex kollha. Għaldaqstant meta Labini miet (30 ta’ April, 1807), l-aħbar malajr ġriet bħal berqa ma’ kullimkien. Dan l-avveniment baqa’ tant imsemmi, illi  sa snin wara, meta xi ħadd kien jagħti xi aħbar importanti u li diġà tkun nxterdet sew, kienu malajr jgħidulek b’mod ironiku, ‘Taf li miet Labini?’. Jiġifieri, li għedtli hu diġà magħruf minn kulħadd. Sors: Kif Ngħiduha, Ġino u Anna Muscat Azzopardi. 

labreLABRÉ    Idj antika: ‘Maħmuġ daqs San Ġużepp Labré’. San Ġużepp Labré (1748-83) kien magħruf bħala l-qaddis patrun kontra l-mard tal-ġdim u l-qamel. San Ġużepp daħal mat-Terza Ordni ta’ San Franġisk. Biss għażel li jqatta’ ħajtu jiġġerra minn post għall-ieħor, l-aktar biex jagħmel pellegrinaġġi lejn santwarji magħrufa fl-Ewropa.  Darba f’sena kien jagħmel pellegrinaġġ lejn is-Santwarju ta’ Loreto. L-aħħar snin ta’ ħajtu għexhom fil-Kolossew ta’ Ruma. Skont l-għajdut tal-folklor Malti, fost il-pajjiżi li żar, San Beneditt Ġużepp Labrè kien ġie ukoll Malta. Skont it-tradizzjoni, matul din il-miġja l-qaddis kien żar is-Santwarju tal-Kunċizzjoni ta’ Bormla u dak tal-Mellieħa. Jgħidu wkoll li hu kien jitlob fuq it-taraġ ta’ San Ġakbu, fi Triq il-Merkanti, is-Santwarju tal-Grazzja u l-Kapuċċini. F’Għawdex żar il-Kunċizzjoni tal-Qala, il-Matriċi ta’ Santa Marija (illum il-Katidral), u kien ukoll jitlob fuq iz-zuntier ta’ San Ġorġ, ir-Rabat. Fir-Rabat hemm kappella fi Triq Fortunato Mizzi, qrib fejn kien hemm ‘il-Kamra tal-Lampa’, li jgħidu li kien jorqod fiha. Illum f’dan il-post hemm statwa ta’ dan il-qaddis. Dan l-aħħar smajt li xi żmien ilu r-Raħal Ġdid kien hemm waħda li tiġġerra mat-toroq bi ħwejjeġ maħmuġin li kienu jgħidula l-Labrina. Sorsi: Kif Ngħiduha, ta’ Ġino u Anna Muscat Azzopardi. L-informazzjoni dwar Għawdex: Anton F. Attard.

LABTU   1. Drapp maqtugħ kwadru jew rettangolari li jiddendel mal-għonq u li fuqu jkun hemm xbieha ta’ xi qaddis, eċċ. L-aktar labtu magħruf hu dak li jintlibes mill-Karmelitani u għaldaqstant għandu fuqu l-immaġini tal-Madonna tal-Karmnu. Il-Kavallieri Gran Kruċ tal-Ordni ta’ San Ġwann, waqt xi ċerimonji solenni kienu jilbsu labtu f’forma ta’ strixxa sewda bil-bizzilla. Dan il-labtu kien ikollu wkoll xi ornamenti oħra, ġen. wiċċ ta’ Kristu jew xi emblemi oħra tal-Ordni. Dan kien jinqafel fuq l-ispalla u d-driegħ ix-xellugija.  2. Il-labtu hu wkoll speċi ta’ tunika mingħajr kmiem li tintlibes mill-patrijiet. Dan jintlibes minn fuq ir-ras u jiddendel minn quddiem u minn wara tal-ġisem qisu fardal twil. Dan il-fardal jissejjaħ ukoll SKAPULAR. Sqal. l’abitu. Tal. l’abito.  Ara: GRAN KRUĊ.   

Labtu MTA - Martti Lintunen (112)

labtu                labtu ska

 

lacertu 6

 

 

LAĊERTU / LUĊERTU   Biċċa laħam taċ-ċanga li tinqata’ mill-muskolu tal-koxxa ta’ wara tal-ifrat (barri / baqra). Bħala laħam din mhix l-ifjen parti taċ-ċanga, anzi hi kkunsidrata bħala laħam ta’ kwalità inferjuri għax meta tissajjar din tibqa’ pjuttost xierfa. L-aktar li jissajjar il-luċertu hu fil-brodu biex jagħti togħma tajba. Il-luċertu bit-togħlija jirtab, idub u jittiekel f’biċċiet żgħar. Dan il-laħam jista’ jissajjar ukoll fil-meraq f’dixx fil-forn b’nar baxx. Tal. lacerto. Ing. salmon cut of silverside jew rump roast. 

LAĊIS   Trab tal-faħam li kien jinġabar kemm mill-art kif ukoll mill-baħar, meta dan kien jaqa’ lill-burdnara waqt li jkun qiegħed jinħatt mill-bastimenti. Kultant din il-kelma kienet tirriferi wkoll għall-fdalijiet tal-ikel, bħall-gaxin eċċ. Fig. ‘bniedem tal-laċis’ – appel. dispreġġjattiv għal xi ħadd li jkun liebes ħwejjeġ imqattgħa jew maħmuġa. Ing. ashes. Ara: FAĦAM MIBLUL.

LAFERLA CROSS      Ara: SALIB TAL-GĦOLJA, IS-   

LAĦAM IL-FARD (E.S.I.) / FART (J.A.)    Appel. għall-annimali bovini. Laħam taċ-ċanga u laħam ieħor tal-bovini li jittiekel mill-bniedem. Fig. ‘bniedem laħam il-fard’ – jiġ. raġel mibni b’saffejn – bniedem li li ma jimradx kif ġieb u laħaq. Bniedem b’saħħtu daqs barri. Sorsi: J.A. u E.S.I.

LAĦAM IL-KELB     Appel. għall-annimali ekwini, jiġ., iż-żwiemel, il-bgħula, il-ħmir eċċ. Kull tip ta’ laħam minn dawn l-annimali li jitqatta’ għall-ikel. Dan jissejjaħ hekk għax, tradiz. kien laħam li x’aktarx kien jittiekel aktar mill-klieb milli mill-nies. Fig. ngħidu, ‘dak ir-raġel laħam il-kelb.’ – tingħad għal xi raġel ħażin u malizzjuż. Sorsi: E.S.I. u J. A.

LAĦAM MIBJUGĦ    1. Espr. li tingħad għal xi ħadd li għax imġiegħel u mqabbad jagħmel xi ħaġa ta’ bilfors; meta wieħed jagħmel li jgħidulu mingħajr ma jmeri lil min iqabbdu. Eż. ta’ dan hu meta uffiċjal tal-Gvern jipproċedi kontra persuna għax imġiegħel.  2. Rif. għal nisa ta’ moral baxx li lesti li jagħtu ġisimhom għall-pjaċir ta’ ħaddieħor.

LAĦLIĦA   (D.)  Scossamento; LAĦLIĦA TAL-BHIMA Trottamento del cavallo o altra bestia da cavalcarsi.

LAJK   1. Bniedem b’vokazzjoni reliġjuża, biss mhux membru tal-kleru. 2. Pajjiż jista’ jissejjaħ stat lajk meta ma jkunx imexxi b’xi obbligi kostituzzjonali bbażati fuq twemmin reliġjuż. Stat lajk ma jħallix tmexxija jew indħil mill-kapijiet reliġjużi li jiddettaw fl-oqsma ċivili u legali tas-soċjetà.

lakumja08LAKUMJA / LEKUMJA   Tip ta’ ħelu magħmul mill-għasel, ġulepp magħqud (Ing. molasse), dqiq, ilma u z-zokkor fin. Dan il-ħelu jista’ jkollu diversi togħmiet skont il-gosti. Idj: ‘Dak jikolha l-lekumja!’ – tingħad għal xi ħadd li jgħid ħafna. Sqal. Liccumia. Tork. Lokma, mill-Għ. lukum / loqma li bħal-Malti tfisser xi ħaġa żgħira li tittiekel malajr, eż. loqma ħobż. Ing. Turkish delight.

LAMALGU    Kelma li kienet tintuża f’risposta ironika jew biċ-ċajt, meta xi ħadd kien isaqsi, ‘X’se ssajjar?’ u r-risposta ironika kienet tkun ‘Ras Lamalgu!’ Skont J.A. ‘lamalgu’ ġejja mill-kunjom Alamango. Jidher li din il-frażi kienet isservi ta’ analoġija biex wieħed iqabbel il-ħsieb mar-ras ta’ xi ħadd li kunjomu seta’ kien Alamango. Hemm bżonn aktar riċerka.

LAMANK / SULAMANK     Lanqas biss; almenu; mank biss. Tal. almanco.

LambrettaLAMBRETTA    L-isem (brand name), ta’ muturi li kienu maħduma mid-ditta Taljana Innocenti ta’ Milan, u li kienu tant poplari f’Malta, l-aktar fis-snin sittin. Fil-ingwaġġ Malti, l-isem ‘Lambretta’ spiċċa biex jirrifieri għal kull tip ta’ mutur ta’ xeħta simili għal dak anki jekk mhux tal-istess ditta. Il-produzzjoni tal-Lambretta beda fl-1947. L-isem kien ispirat mill-isem Lambro, xmara żgħira fil-Lombardija fejn kien hemm il-fabbrika li kienet tipproduċi dan it-tip ta’ mutur. Fis-sena 1972, Il-fabbrika ta’ Innocenti għalqet u l-produzzjoni tal-Lambretta fl-Italja waqaf għal kollox. Muturi oħra li bħalhom  li biss kienu idjeq kienu wkoll isiru fis-snin sebgħin konna nsejħulhom Tal-Fardal. Ara: FARDAL, TAL-.

lampara6 (2)LAMPARA    Ċertu tip ta’ sajd li jsir bil-lejl bid-dawl tal-lampa jgħidulu sajd bil-lampara. Id-dawl qawwi mitfugħ mil-lampara jiġbed lejh il-ħut, l-aktar kavalli u sawrell. Il-ħut jinqabad bix-xibka li tintefa’ fil-wisgħa, imsejħa xibka tal-lampara. Ġieli s-sajd bil-lampara jsir minn fuq żewġ dgħajjes biex il-ħut jinqabad b’aktar ħeffa u fi kwantità akbar. Wara li l-ħut lamparaikun inġabar qrib, is-sajjieda jitfu d-dawl biex titkala x-xibka u tiddawwar minn taħt u madwar il-ħut. Bħal dan is-sajd hemm ukoll sajd bil-lampa fejn il-ħut ukoll ikun attratt lejn id-dawl li jidħer minn fuq id-dgħajsa, biss hawn ma tintefax ix-xibka għax is-sajd isir minn fuq l-idejn bil-qasba. Ara: Fishing in Malta ta’ Stanley Farrugia Randon, pp. 18, 57.   

 

lampik xLAMPIK / LAMBIK     Strument li kellu l-oriġini tiegħu fis-seklu tnax, biex fost affarijiet oħra, fih ikun prodott l-ingwent u l-alkoħol bil-proċess tad-distillazzjoni. Il-produzzjoni tal-likwidi minn prodotti, li ħafna drabi huma bioloġiċi, hi bbażata fuq il-proċess fejn il-prodott oriġinali jitgħalla, biex il-fwar li joħroġ minnu jgħaddi minn tubu jew tubi u jikkondensa fi qtar li jaqa’ f’reċipjent apposta. Imbagħad il-qtar miġbur jista’ jkun ikkunsmat skont il-kwalitajiet tiegħu. Bis-sistema tal-lampik isiru ħafna żjut minn pjanti u fjuri biex jipproduċu fwejjaħ, ilma żahar, il-melissa u tant mediċinali magħmulin mill-pjanti aromatiċi. Billi l-apparat kien jiswa’ l-flus u kien jintuża biss għal ftit ġimgħat fis-sena, il-produtturi kien jaqbilhom jikru dan l-istrument.  Sqal. lambicu / Tal. lambicco./ Alambicco. Għ. al ambiq – M. ddistillar. Ara: MELISSA u ILMA ŻAHAR.  Ara:  ‘Il-Lampik’, fi Snajja u Xogħol il-Maltin, ta’ Paul P. Borg, pp. 399 – 407.

lampukimTA-200909-MXLOKK-06LAMPUKA/I    Is. xj.  Coryphaena hippurus, Corephene dorad. Ħuta li tinqabad mis-sajjieda Maltin fl-istaġun tagħha u hija popolari ħafna għal-laħam bnin. Din il-ħuta temigra mill-Atlantiku għal ġol-Mediterran għal bidu ta’ Awwissu. Tinqabad l-aktar minn nofs Awwissu sa’ Diċembru fl-ibħra madwar Malta, biss, anki minn mili ‘l bogħod, lejn it-Tramuntana u l-Punent ta’ dawn il-gżejjer. Il-mod li tinqabad din il-ħuta huwa billi s-sajjieda jħejju l-kannizzati magħmulin mill-weraq kbar tas-siġar tal-palm li jserħu fuq blokki tas-sufri jew tal-polisterin (ġablow). Ftit jafu li l-metodu bil-palm ilu biss jintuża mis-sena 1972 għax sabu li dan hu lampuga2.JPGvantaġġjuż mhux biss għax jifrex id-dell u b’hekk jidħol aktar ħut taħt il-kanizzata, iżda wkoll għax mal-weraq tal-palm tikber lega ta’ ħaxix li jħajjar il-lampuka li jnaqqar minnu. Biex is-sajda tkun tirrendi jintefgħu kwantità minn dawn il-kannizati kull waħda bil-weraq tal-palm u kantun ta’ madwar 70 kilo biex iżomm il-materjal stabbli fl-istess post f’-wiċċ il-baħar. Kull kanizzata iżommuha distanti minn oħrajn biss kollha jiffurmaw linja sħiħa. Intant it-terminu tal-kanizzata bil-bqija tal-materjal li jintuża biex jaqbad il-lampuki jissejjaħ ĊIMA. Ngħidu, ‘marru fuq iċ-ċima biex jitfgħu ix-xbiek’. Ngħidu, ‘illum sajjart erba’ taqtigħat (Ara: TAQTIGHA) lampuki. Din il-ħuta magħrufa sew mall-Amerikani bħala mahimahi u hi popolari ħafna magħhom għax tinqabad fil-Ħawaj u hijapopolari ħafna. Sqal. lampuga / alampuca / alampuja. L-Isqallin jafugħa wkoll bħala pesce capone. Bl-Ingliż din il-ħuta magħrufa wkoll bħala, Dolphinfish, għaliex il-ħuta tas-sess maskil għandha rasa mtella’ ‘l fuq bħal tad-delfin.  Ara: Fishing in Malta pp. 46 – 49., ta’ Stanley Farrugia Randon u Popular fish in the Mediterranean ta’ Stanley Farrugia Randon u Robert Micallef p. 48. Ara wkoll:  https://www.youtube.com/watch?v=5eIGEhfj6OI  u

https://www.guidememalta.com/en/it-s-that-time-of-year-again-here-come-the-lampuki

LAMTU    Sustanza li tinsab l-aktar fil-qmuħ, fil-patata u fil-fażola. Din is-sustanza tintuża biex issir ċerta mediċina, ikel, kolla u fwieħa. Il-lamtu kien jinxtara fil-forma ta’ kubi żgħar ta’ ftit ċentimetri. Dawn il-kubi tal-lamtu kienu jintefgħu fl-ilma biex jinħallu u b’hekk il-ħwejjeġ jassorbuh. B’hekk, meta d-drapp jitgħadda jsir riġidu. ILLAMTAT  Fig. ngħidu, ‘kemm hu bniedem illamtat!’ – rif. għal xi ħadd li hu mqit u iebes biex iċedi għall-ideat u r-rieda ta’ ħaddieħor. Ing. starch. Tal. amito.

Lanca ta Mattew Ferries 21LANĊA TAL-PASS   Il-Lanċa tal-Pass bdiet topera għall-ewwel darba fl-1882, bejn ix-Xatt ta’ Tas-Sliema (il-Ferries) u l-Belt (imsejjaħ Marsamxett). Fl-1906, is-servizz tal-lanċa beda jopera ukoll fil-Port il-Kbir. Hawn, din il-lanċa kienet titlaq mill-Belt, u taqsam lejn il-Birgu, tieqaf ix-Xatt ta’ San Lawrenz u wara taqsam lejn l-Isla. Minn hawn, tgħabbi passiġieri oħrajn ma’ dawk tal-Birgu biex tirritorna lura l-Belt. Dan il-vjaġġ b’kollox kien jieħu madwar għoxrin minuta. Kien hemm ukoll servizz ieħor mill-Belt Valletta lejn Bighi u lura – dan l-aktar biex jaqdi n-nies tas-servizzi Ingliżi, li kien ikollhom bżonn imorru l-Isptar Navali. Fil-bidu tas-snin sittin dawn il-laneċ ma baqgħux joperaw. Is-servizz f’Marsamxett reġa’ beda jopera fis-snin disgħin fejn din id-darba, is-servizz kien popolari ħafna mat-turisti. Mill-2011 ’l hawn bdiet taħdem lanċa oħra, (katamaran), bejn ix-xatt ta’ Bormla għal Belt b’suċċess notevoli. Il-ħin li tieħu biex taqsam din il-lanċa hu ta’ 7 minuti biss. Ara: Connecting the Harbour Towns – F. Gollcher & Sons – 1887 1959, ta’ Michael Cassar, Best Print, (2019).

LANĊA TA’ MATTEI   Hekk kienu magħrufa il-laneċ li fl-antik kienu jaqsmu bejn Tas-Sliema u l-Belt (Marsamxett). Kien ċertu Alessandro Mattei (1848-1919), eks-maġġur fl-armata, li beda jopera dan is-servizz billi ħoloq The National Steam Ferry Boat Co. Ltd. Hu kien xtara l-laneċ mingħand ċertu Giulio Goldseller, sid il-Marsamxett Steam Ferry, fl-1882. L-introduzzjoni tal-laneċ naqqset il-bżonn tal-użu tad-dgħajjes tal-pass konsiderevolment. Sors prinċipali: ‘Xi Tagħrif fuq it-Traffiku f’Malta fl-Art u l-Baħar’ ta’ Duminku Degiorgio, Iż-Żmien, 22 ta’ Settembru 1969. Ħajr: Michael Cassar. Ara: FERRIES, IL-

landierLANDIER   Wieħed li jsewwi oġġetti tal-landa. Fl-imgħoddi kien hawn diversi landiera li jżuru l-irħula u l-ibliet kull tant żmien, biex jagħmlu xogħol ta’ tiswijiet fuq oġġetti bħal borom u bramel tal-metall. Dan fi żmien, meta xejn ma kien jintrema jekk oġġett ikollu xi ftit ħsara. Borma jew barmil kienu jkunu msewwija billi l-landier juża s-SALDATUR. Dan ix-xogħol kien isir fit-toroq, prattikament wara l-bieb ta’ djar in-nies, jew fil-kantuniera ta’ xi pjazza tar-raħal.  Sqal. landa.

LANJA     Ħeddla li taqa’ fuq il-ġisem, jew minħabba s-sħana kif ukoll wara xi ikla tqila. Ħedla ta’ wara nofsinhar meta wieħed ikun irid jistrieħ jew jongħos xi ftit.

Lanke_TrousersLANKЀ / NANKIN  1. Tip ta’ drapp fin u ħafif magħmul minn tajjar isfar ħamrani. Dan id-drapp kien popolari ħafna u minnu jsiru ħwejjeġ, l-aktar qliezet għas-sajf. Id-drapp suppost jissejjaħ nankin minħabba li oriġina minnbelt Ċiniża Nanking. Fil-verità dan id-drapp tal-qoton kien impurtat ukoll fl-Ewropa mill-Indja. Ing. Nankeen. 2. Tip ta‘ qoton imsejjaħ hekk u li kien wieħed minni diversi tipi li kien jitkabbar Malta sas-seklu tmintax. Miége jgħid li dan kellu kuluru ħamrani bħas-sadid. Jgħid li l-isem xjentifiku tiegħu kien, gossypium religiosum. Jgħid ukoll li l-Maltin kienu jafuh aħjar bħala, n-nankin ta‘ Malta. Tal. Nanchino.

LANT    Tintuża fil-frażi, lant tax-xogħol. Ambjent jew post li hu proprjetà ta’ xi ħadd. Il-post fejn isir ix-xogħol.  Idj: i.)  Dan mhux lant, jiġ., mhux hekk għandu jsir ix-xogħol; Idj: ii.) Għamel lant – għamel profitt. Idj: iii.) Ma fihx lant – jiġ., mhux ta’ min wieħed jafdah. Idj: iv.) Lant ħażin – xogħol li ma jrendix. Sqal. l’antu, il nome che i contadini chiamano il luogo over lavorano.  Sors etim: J.A.

LANŻITA    1. Xagħra dritta u wieqfa li tkun tniggeż, bħal tal-ħanżir. 2. Leħja li tkun ilha ma titqaxxar għal bosta jiem u li għaldaqstant issir wieqfa u tniggeż. 3. Xagħar tal-ixkupa. 4. Fig. Mibegħda jew għira. Ngħidu, ‘għandu kull lanżita għalih!’ Sqal. la ‘nzita. Lat. lanositas: xagħar jew suf. Sors etim: J.A. u E.S.I.   

LAPAZZAR     Xogħol u tiswija ta’ kwalità inferjuri bħal meta ssir tiswija ta’ oġġett b’mod ħafif. Tiswija fuq arbli tal-bastimenti, arbli tal-festa jew arbli tal-bnadar meta dawn jixxaqqu. v. ILLAPAZZA   v. rifed ix-xquq b’feles. Irranġa kif seta’. Sqal. / Tal. Lapazza – pezzo di legno che si adatta con chiodi per rinforzare la porta, finestre ecc., quando sono indebolite. Sors etim: Il Nuovo Dizzionario Siciliano – Italiano. 

Lapsi ghar.JPGLAPSI   It-Tlugħ is-Sema ta’ Ġesù Kristu. Festa li hi ċċelebrata mill-Insara erbgħin jum wara l-Għid. Bosta kienu dawk li f’dan il-jum kienu jagħmlu pellegrinaġġ sa xi knisja partikulari. Hekk naraw, li l-abitanti ta’ Birkirkara kienu jerħula lejn il-knisja Ta’ San Ġiljan li hi ddedikata lit-Tlugħ is-Sema’ Ta’ Ġesù Kristu. Wara l-quddiesa il-pellegrini kienu jagħmlu ikla ħdejn il-baħar, fil-Bajja ta’ Spinola, li sa dak iż-żmien kien għadha ramlija.  Oriġ. etim.  Gr. Anale(m)psis – M. It-Tlugħ ’il fuq u r-riċeviment ta’ Kristu fis-sema. Sors etim. www.newadvent.org  Ritratt

LAQMIJIET TAL-LOKALITAJIET   Bosta huma dawk l-ibliet u l-irħula f’Malta, u l-abitanti tagħhom li għandhom xi laqam. Kull laqam għandu l-istorja tiegħu u r-raġuni għaliex jingħad. Tifsir fid-dettal ta’ dawn il-laqmijiet insibuhom fil-pubblikazzjoni,  Qwiel, Idjomi, Laqmijiet Maltin u Trufijiet Oħra, ta’ Albert W. Agius, pp. 5-12.

Il-Birgu, Ġirbin, jew Tat-Toqba
Birkirkara (Karkariżi) Ta’ Sormhom Ċatt jew Karettuni
Bormla (Bormliżi) Ta’ Baħarhom, jew Ta’ Baħar iċ-Ċwieċ
Furjana (Furjaniżi) Tal-Qagħqa
Ħal Tarxien (Tarxiniżi) Tar-Reduż
Ħamrun (Ħamruniżi) Tas-Sikkina, jew Ta’ Werwer
Ħaż-Żabbar (Żabbarin) Tat-Tut
L-Isla (Sengleani) Ta’ Ċaċu
Marsa (Marsin) Tal-Faħam
Msida  (Misidjani) Tal-Ħama
Żejtun (Żwieten) Ta’ Saqajhom Ċatti
Tas-Sliema (Sliemiżi) Tal- Pepé jew Tax-Xelin
Ħal-Luqa  (Luqin) Tal-Mazzit
Raħal Ġdid / Paola  Il-Midjunin

LAQQATIJA     X’aktarx din hi l-istess logħba jew simili għall-ĊIKNATUR(D.)   Giuoco che si fa coll’avvellone o siano nocilli, facendoli scivolare da un luogo alquanto eminente per ordinario daun tavolato sul piano. L’Ultima caduta che tocca e spinge un altra del detto piano vince tutte quelle che si ritrovano nel piano

LAQXA    1. Term. tal-kostruzzjoni. Biċċa ġebla maqtugħa jew imkissra u meħuda minn ġebla akbar, li tintuża bħala feles bejn ċnagen li jitqiegħdu ħdejn xulxin. Idj: ‘Kull laqxa tirfed l-imramma’  – jiġ. li kull għajnuna, żgħira kemm hi żgħira tiswa. Il-laqx jintuża wkoll ħafna fiċ-ċaċċis tal-bibien biex jimla l-vojt bejn il-kanal fil-ħajt u x-xambrella. 2. Biċċa skalda li ttir waqt li jkun qed jinqata’ l-injam.

LARDU    Fid-Damma A. de S. jsejjaħlu ARDU, u jiddiskrivieh bħala, smin tal-ħanżir immellaħ. Skont F. V. (1831) dan jgħid li hu bejken. Skont J.A. dan jagħtih bħala LARDU jew ARDU li hu x-xaħam jew il-qtar tax-xaħam mil-laħam taċ-ċanga. Skont E.S.I. jagħtiha ARDU u LARDINA li hi t-taħlita tax-xaħam u laħam.  Tal. lardo, xaħam.

LARINĠA KONFETTATA      (D)   Aranciata. L. Malum assyrium conditum.

LATNIJA / LATMIJA    Barriera jew bir. Dawn iż-żewġ tifsiriet jiltaqgħu minħabba illi l-ġebel ġieli jinqata’ mill-blat li wara jservi ta’ bir. Diversi nħawi f’Malta jġibu dan l-isem, eż., Tal-Latmija, li jinsab fin-naħa taċ-Ċirkewwa. Ħafna drabi f’dawn l-inħawi ssib li jeżistu – jew kienu jeżistu – xi barrieri tal-ġebel. F’Sirakuża hemm il-famuża Latomia del Paradiso, barriera li skont il-leġġenda, eluf ta’ skjavi kienu jaħdmu fiha, fi żmien li Sqallija kienet ikkolonizzata mill-Griegi.

LATTIĊINI     Kull tip ta’ ikel li jkun maħdum mill-ħalib. Fl-antik, ikel bħal dan ma setax ikun ikkunsmat fil-jiem tas-sawm, jiġifieri la nhar ta’ Erbgħa, la nhar ta’ Ġimgħa u lanqas is-Sibt. Apparti minn hekk kien hemm il-ġranet tas-sawm tar-Randan.  Espr. li kienet tingħad ta’ spiss: ‘Illum lattiċini’ – jiġ., illum jiswa li wieħed jikkonsma ikel li hu magħmul mill-ħalib.

LATTJAR    Term. tal-kostruzzjoni. Xogħol ta’ tqegħid ta’ ġebel pjuttost żgħir, frammentat u ċatt imqiegħed ħdejn xulxin

LAUDAMUS    Kant partikulari li jitkanta waqt ċerti riti liturġiċi reliġjużi. L-istess bħat-TE  DEUM, għaliex dawn flimkien jiffurmaw il-kliem tal-bidu tal-kant Te deum laudamus li jfissru: ‘Lilek o Alla infaħħruk’. Idj: ‘Tah daqqa tal-laudamus’ – daqqa b’saħħitha. Qbl. mal-frażi, ‘Tah daqqa tal-BEATI PAWLI’.  

lavaboLAVABO   Mejjilla li tinsab ġen. wara l-altar maġġur jew fis-sagristija, li fiha s-saċerdot jaħsel idejh qabel, waqt jew wara l-quddiesa. Fl-antik il-lavabo kien ikun ippożizzjonat ħdejn ħerża ta’ ġiebja minn fejn jittella’ l-ilma; illum din il-kelma tirriferi għall-ħawt taħt il-vit tal-ilma. Ħafna drabi il-lavabo kien jinħadem mill-irħam u ddekorat b’mod artistiku. Il-kamra jew il-madwar ta’ fejn isir il-ħasil tal-idejn mill-qassis ukoll jista kultant jissejjaħ ‘il-lavabo’. Eż. ‘kont tisma’, ‘bħalissa s-saċerdot qiegħed fil-lavabo jaħsel idejh’.

lavaman5LAVAMAN    Fliskatur li jserraħ fuq trepied, ħafna drabi tal-ħadid. Min-naħa ta’ fuq ikollu ċirku fuqiex jistrieħ il-fliskatur. Kultant il-lavaman kien jitqiegħed ingastat f’ċerti tipi ta’ għamara bħal gradenza, eċċ. Kif l-isem jindika, il-lavaman jintuża biex fih wieħed ikun jista’ jaħsel idejh. Fl-antik il-lavaman kont issibu l-aktar fil-kamra tas-sodda biex wieħed jaħsel wiċċu u taħt abtu.

 

 

lavagnacLAVANJA    1. Ġen. rif. għal blakbord jew wiċċ ċatt fuqiex wieħed kien jikteb bil-ġibs fl-iskejjel. It-tfal tal-iskola ta’ żmien ta’ qabel it-Tieni Gwerra kienu jiktbu bil-ġibs fuq il-lavanja, (Ing. slate) ta’ daqs ta’ 30 ċm fit-tul u 20 ċm fil-wisgħa. 2. Fis-sens aktar wisa’ il-lavanja tirriferi għal blat metamorfiku, jiġ. blat li jifforma bis-sħana qawwija, kultant mil-lava, u ppressat mit-toqol ta’ blat ieħor li jkun jistrieħ fuqu. Meta dan it-tip ta’ blat jinqata’, dan jieħu sura ta’ folji lixxi, kbar u rqaq. Hawn min jgħid li dan il-blat ħa ismu minn Lavagna, post fit-Tramuntana tal-Italja. Oħrajn isostnu li l-isem ġej evidentement mill-kelma lava.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

LAVUR   Term. tal-kostr. Kull tip ta’ xogħol tal-artiġjanat li jinvolvi xogħol delikat, bħal intarsjar, ingastar u tiżjin ta’ dekorazzjoni fil-ġebel jew fl-injam. Illum din il-kelma tirriferi l-aktar għax-xogħol ta’ tinqix maħdum bit-torn fuq il-ġebel jew l-injam. Għaldaqstant, ħafna tinqix fil-ġebel maħdum fuq il-faċċati, u li hu relatat mal-arkitettura tal-bini, jissejjaħ xogħol tal-lavur. Termini relatati max-xogħol tal-lavur hemm, dent, skozja, żgoxx, bastun, eċċ. Sors prinċipali: Anton F. Attard.  Fl-antik dak li kien jaħdem dan it-tip ta’ xogħol fuq il-ġebel kien jissejjaħ scalpellino. Sqal. lavuri .  

LAWDA   1. Kompożizzjoni reliġjuża f’forma ta’ poeżija.  2. Reċitazzjoni tal-brevjaru waqt it-talb fil-knisja. 3. LAWDIJIET   Daqq tal-qniepen li jsir bħala ringrazzjament lil Alla.  Lat: laudamus tfisser – ‘Ejja nfaħħru lil Alla’. Ngħidu, ‘tah waħda tal-lawdamus’ – tah daqqa kbira. Dari, meta kienet titwieled tarbija, kienet tindaqq il-qanpiena tal-lawda, bħala sinjal ta’ ferħ u ringrazzjament lil Alla.

LAWDEMJU / AWDEMJU     Somma li tiswa l-ekwivalenti ta’ sena ċens, u li tingħata lil sid il-proprjetà meta jinbidel iċ-ċenswalist. Lat. laudemium – M. rikonoxximent. L-għoti tal-lawdemju mill-bidwi lil sid l-art hi użanza li ġejja minn żminijiet Medjevali. Il-kelma ‘lawdemju’ ġejja mil-Lat. laudemium – M. verb. li jfisser ‘approva’. Illum din is-sistema spiċċat għax il-liġi teżiġi li biex il-lawdemju jkun rikonoxxut irid jissemma espressament fil-kuntratt taċ-ċens, u jsir biss meta ż-żmien taċ-ċens irid ikun aktar minn għoxrin sena. Ara: ĊENSWALIST. Ħajr: L-Imħallef Emeritu Philip Sciberras.

LAWŻAR / LAWŻIR    Bejjiegħ tat-toroq, l-aktar dak li jbigħ il-pezez tad-drappijiet. Fl-antik dan ir-raġel kien iterraq fl-ibliet u l-irħula b’romblu tad-drappijiet fuq spallejh. Biex juri u jaqta’ d-drapp lix-xerrej il-bejjiegħ ma kellux ħaġa oħra ħlief li jifrex id-drapp fuq idejh. Etim. Għ. awżar – M. toqol, oġġett tqil. E.S.I. jgħid li l-kelma ‘liżar’ ġejja minn din il-kelma.

LAXXTU    Term. leg. li jirrif. għal legat, eż., proprjetà jew flus, imħolli lil xi ħadd f’testment. Sq. lascitù.

Lazz dudu riedniLAZZ    1. Tip ta’ kurdiċella jew kurdun, norm. magħmul minn ħjut mibruma ma’ xulxin. 2. Dudu tal-kurdiċella tas-suf, xogħol maħdum mit-tfal għal-logħob. Biex jinħadem jgħaddu erbat iħjut tas-suf mit-toqba tar-rukkell tal-ħjata u jorbtuhom ma’ erbat imsiemer. Il-ħjut imbagħad ikunu mmaljati ripetutament biex jingħaqdu flimkien u jikbru bil-mod il-mod f’lazz tas-suf twil u oħxon.  Aktar ma din il-manuvra issir fit-tul aktar jitwal id-dudu tas-suf. Imbagħad it-tfal kienu jitpaxxew jużaw il-lazz biex jorbtu xi ħaġa bih. Inkella kienu jużawh bħala riedni finta, biex wieħed jagħmilha taż-żiemel u l-ieħor tar-rikkieb li jidderiġieh bill-lazz, bħalikieku l-lazz qiegħed iservi ta’ riedni veru.

lazaretto3LAZZARETT / LAZZARETTO    L-isem tal-binja ta’ kwarantina li kienet nbniet fuq il-Gżira Manoel, f’Marsamxett fl-1647. Hawn kienu jsorġu biss dawk il-bastimenti li jkunu ġejjin mill-portijiet tal-Lvant jew mill-Afrika ta’ Fuq, bħala post ta’ kwarantina qabel ma l-passiġġiera jitħallew jinżlu l-art. Il-kittieb tal-vjaġġi magħruf John Murray, fil-ktieb tiegħu, A Hand-Book for Travellers in the Ionian Islands, Greece, Asia Minor and Constantiniple (1845), jgħid li l-Lazzarett kien l-aqwa post ta’ iżolament fil-Mediterran għax bħala akkomodazjoni kellu kmamar kbar. Jgħid ukoll illi hawn wieħed seta’ jew iħallas biex il-kok isajjarlu l-ikel, jew inkella seta’ jordna l-ikel minn xi lukanda fil-Belt. Il-passiġġiera kien ukoll jkollhom iħallsu gwardjan 2 xelini u sitt soldi kuljum biex joqgħod għassa magħhom meta joħorġ barra l-binja biex iduru kemm fuq il-għira Manoel kif ukoll, jekk jingħataw permess, jaqsmu bid-dgħajsa sa x-Xatt tal-Belt, basta bil-gwardjan magħhom, li ma kienx jitlaqghom minn taħt għajnejh qabel ma dawn jidħlu ġo kamrithom. Il-Lazzarett baqa’ jintuża bħala post ta’ iżolament għall-mard li jittieħed sal-1971. Ara: BARRAKKA, BARRIERA, KOLERA, IL-, LAZZARETT u PESTA BUBONIKA.   

LBIEBA     Il-parti ratba ta’ ġewwa tal-ħobż. Għ. lababa – M. il-qalba tal-oġġett. ĠIDRA BIL-LBIEBA    Ġidra li jkollha l-qalba ta’ ġewwa ratba.

lebbraLEBBRA   Bil-Malti magħrufa bħala l-marda tal-ġdiem. Bl-Ingliż magħrufa bħala leprosy jew Hansen’s Disease. Din il-marda hi kkawżata mill-Mycobacterium leprae u l-Mycobacterium lepromatosis.  Għalkemm sal-lum għadu mhux magħruf kif din il-marda tittieħed, ċerti xjenzjati jaħsbu li din tkun trasmessa minn bniedem għall-ieħor b’xi forma ta’ qtar tan-nifs infettiv. Wara ċerta kura din il-marda ma tibqax daqstant infettiva u f’ħafna każi wieħed jista’ jfieq minnha. Fil-passat kien hemm dar ta’ refuġju għal-lebbrużi fin-naħa tal-Għargħur. Fil-Qajjenza, qrib Birżebbuġa, kien hemm kamra żgħira msejħa tal-lebbrużi, fejn dawn kienu jinżlu jgħumu. F’Malta, sa ftit tas-snin ilu din il-marda kienet għadha teżisti.

LEBLIEBA / LUBLIEBA    Għatx kbir. Il-kelma tingħad anki b’mod fig., eż., ‘għandu leblieba biex jitlaq minn hawn mill-aktar fis’. – għandu xewqa kbira.

LEFFA     1. Tgeżwira. v. LEFFEF. 2.  Xebgħa bastun, bħal meta wieħed jagħti xebgħa fuq kull parti tal-ġisem. 3. Ponn tajjar jew suf kemm jogqħod f’pala tal-id. Sors: E.S.I. (D.) copertura.

LEĠĠ   Toqba mtaqqba f’qiegħ id-dgħajsa, li tingħalaq b’tapp tar-ram. Meta wieħed irid jaħsel id-dgħajsa minn ġewwa jtella’ d-dgħajsa l-art u jiftaħ il-leġġ biex l-ilma jiskula ‘l barra.

ggantiLEĠĠENDI     Il-leġġendi f’Maltin u Għawdex huma bosta. Dan ir-rakkont folkloristiku setgħu kienu bbażati fuq rakkonti, kemm veri jew inkella fittizji. Għall-antenati tagħna, il-leġġendi kienu jservu ta’ rakkont għal gost, li kultant jagħtu tagħlima morali, jekk mhux ukoll jispjegaw xi misteru tan-natura. Diversi lokalitajiet huma marbutin ma’ leġġendi popolari. Hekk insibu li f’Għawdex hemm fost oħrajn il-leġġenda tal-Ġebla ta’ Sansuna. Bħal din hemm l-istorja tal-ġganta li ġarret ħaġra minn ta’ Ċenċ sal-Qala. Hemm leġġendi relatati mal-iżbark tal-furbani, (eż. l-Għarusa tal-Mosta) u bosta huma l-leġġendi relatati mal-wasla tal-Konti Ruġġieru. Waqt illi n-nawfraġu hu kkonfermat fl-Atti tal-Appostli, Kap. 27 u 28, minn dan l-episodju ħarġu bosta leġġendi ħelwin. Hekk pereż. il-leġġenda dwar ‘Lsien San Pawl’ (ara: LSIEN SAN PAWL) u li l-vuċi ta’ San Pawl kienet instemgħet minn Għawdex. Hemm ukoll leġġendi marbutin mal-Assedju l-Kbir, eż. dwar Toni Bajjada. Skont Balbi da Correggio dan ir-raġel kien veru jeżisti u veru ħa sehem fl-Assedju. Ara: Leġġendi, Misteri u Għajdut mill-Gżejjer Maltin, Clifford Vella, 2012. Forty Legends from Gozo – Stories of Bygone Times ta’ Joseph Bezzina and Ġina Grech; Għawdex joħlom fil-Leġġendi ta’ Ġorġ Pisani.  

LEGATUR     Persuna li xogħolha hu li tillega l-kotba bħala parti mill-produzzjoni tal-pubblikazzjoni. LEGATURA  Ix-xogħol li jsir biex il-paġni ta’ pubblikazzjoni jinħietu jew ikunu inkullati, magħquda flimkien u fl-aħħar titwaħħal il-qoxra tal-ktieb. Ara: TBIGĦ. Tal. legatore.  

LEHĠA    Stat ta’ meta bniedem ikun qiegħed jieħu nifs bi sforz kbir għax ikun għeja wara xi ġirja. Ngħidu, ‘il-kelb qiegħed jilheġ għax mifluġ bis-sħana’. Fir-rumanz, Raġel bil-Għaqal, p. 60, Ġużè Galea jgħid hekk: ‘[…] il-kap u t-tnejn l-oħra waslu b’nifsihom maqtugħ u ma setgħux ifissru kelma bil-lehġa li kellhom fuqhom’.

LEĦJA     1. Il-parti tal-geddum jew xedaq taħt il-ħalq. 2. Ix-xagħar li jikber mal-istess parti tal-wiċċ. Ngħidu, ‘għamel il-leħja’, jiġ., qaxxar ix-xagħar ta’ wiċċu. Ngħidu, ‘ħalla lħitu, jew leħitu f’idejn ħaddieħor, jiġ., fada lil xi ħadd b’biċċa xogħol personali b’ċertu sogru li ma tirnexxhiex, u li kien ikun aħjar li kieku għamilha hu stess.

LEMBIJA Żinġla. Friskatur żgħir taċ-ċaqquf li kien jintuża biex jinħaslu fih bosta affarijiet. Qawl: Lembi mġelġel tagħġinx fih. LENBI / LEMBI    (Pl. lniebi).  Ħawt tal-ilma li fih jinħaslu l-ħwejjeġ. Vaska li fiha d-dqiq jitħallat bl-ilma meta tkun qed tintagħġen  l-għaġina. 

LENDUŻA     L-isem tal-gżira ta’ Lampedusa kif kienu jsejħulha l-Maltin ta’ dari. (D.) A. de S. jagħtiha bħala LENDUSA.

lenza100_3222LENZA    (Pl. lenez)  1. Il-materjal li minnu hu magħmul ix-xlief, bħal-lenza tal-ħarir. Rif. għal xlief oħxon. 2. Bħal spaga, biss eħxen u aktar soda, li tintuża l-aktar biex torbot, terfa’ jew iġġor oġġetti ta’ toqol moderat. Il-lenza, billi hi resistenti għall-ilma aktar mill-ispag tintuża fis-sajd, eż., biex is-sajjied jorbot magħha ix-xlief mill-qasba. 3. LENZA RABA’  L-istess bħal: ħabel raba’, term. li jintuża fil-kejl tal-uċuh tar-raba’. 4. LENZA QUBBAJT Kwantità ta’ qubbajt għoli madwar ħmistax-il ċentimetru, ekwivalenti għal nofs TURRUN.

LEPANTO3LEPANTO   Raħal li jinsab fil-kosta tal-Punent tal-Greċja u li llum magħruf bħala Navpaktos. Fis-7 ta’ Ottubru tal-1571, fil-baħar ta’ Patras, mhux wisq ’il bogħod minn Lepanto seħħet il-famuża battalja magħrufa b’dan l-isem. Din il-battalja seħħet meta s-Sultan Ottoman kien ħa l-gżira ta’ Ċipru minn taħt idejn il-Venezjani. B’hekk kien ġie deċiż li tingħaqad flotta kbira magħrufa bħala ‘l-Lega Qaddisa’ f’isem il-Papa Piju V, biex teħodha kontra l-qawwa navali Torka. Il-flotta tal-Insara kienet magħmula minn 206 bastiment mill-qawwiet navali ta’ Venezja, Spanja, Ġenova u Savoja. Ma’ dawn kien hemm xi xwieni Kroati kif ukoll tliet xwieni tal-Ordni ta’ San Ġwann. B’kollox kien hemm fuq dawn ix-xwieni madwar 28,000 suldat u ċorom li b’kollox kienu jlaħħqu madwar 40,000 qaddief u oħrajn. Il-qawwa Ottomana kellha 13,000 baħri u mal-34,000 suldat. F’din il-battalja li damet sejra ħames sigħat mietu mas-7,500 suldat tal-qawwa tal-Lega Qaddisa, u mal-15,000 suldat min-naħa Ottomana. Il-flotta Ottomana tilfet mat-80 bastiment u daqs 150 oħra nqabdu mill-flotta Kristjana. Din kienet telfa kbira li t-Torok qatt ma stennew. Minkejja dan, fi żmien tliet snin wara din il-battalja, is-Sultan Tork irnexxielu jerġa’ jibni flotta b’saħħitha biżżejjed biex jieħu l-Ċipru (1573), u lil Tuniż (1574), mill-ġdid taħt idejh. Wara din il-battalja il-Papa Piju V stabilixxa dan il-jum bħala Festa tar-Rebħa – jew il-Vitorja, li baqgħet sal-lum magħrufa bħala il-Festa tal-Madonna tar-Rużarju, għaliex hu emmen li r-rebħa saret bis-saħħa tat-talb tar-rużarju.

LEPICIER, COCKTAIL    Isemmieh Ganado fil-ktieb tiegħu Rajt Malta Tinbidel Vol II. Il-Kardinal Franċiż Alexis Lepicier (1863-1936) kien żar Malta fl-1935 bħala delegat tal-Papa biex jippresiedi l-Konċilju Reġjonali ta’ Malta u Għawdex. Fl-istess żmien li dam f’Malta hu kien ukoll inkuruna l-pittura tal-Madonna ta’ Pinu. F’okkażjoni minnhom il-Kardinal Lepicier kien mistieden fil-Każin Malti għal ikla mħejjija ad unur tiegħu. Dakinhar hu kien ordna xarba partikulari kif kien iħobbha hu. Biex din ix-xarba mħallta kienet ippreparata sew, il-Kardinal spjega lill-barman ir-riċetta tagħha. Il-barman li kien servieh dan il-cocktail, wara baqa’ jservi din ix-xarba lill-klijenti tiegħu u tagħaha l-isem Cocktail Lepicier. Sfortunatament Ganado ma jgħidx minn xiex kienet tikkonsisti din ix-xarba. Ara: Rajt Malta Tinbidel, it-Tieni Ktieb, p. 59.   

Les gavroche mtaLES GAVROCHES  Dan hu t-titlu ta’ sett ta’ skultura ta’ Antonio Sciortino, li jirrappreżenta tlett itfal iżommu jdejn xulxin. Kopja fil-bronż ta’ dan is-sett statwarju qiegħda esebita fil-ġnien tal-Barrakka ta’ Fuq. It-tlett itfal jiġġerrew fit-toroq ta’ Pariġi huma magħrufa bħala Les Gavroche. Verament, Gavroche hu l-isem tal-karattru fittizju tat-tifel il-kbir fosthom, li jissemma f’Les Miserables (1856), rumanz ta’ Victor Hugo. L-istorja teħodna lura fil-perijodu ta’ bejn is-sena 1815 u dik tal-1832. F’episodju mill-ktieb dan Gavroche kien imkeċċi mill-ġenituri tiegħu mid-dar u dan spiċċa jiġġerra waħdu fit-toroq ta’ Pariġi. B’kumbinazzjoni Gavroche jiltaqa’ ma’ żewġt itfal, li Hugo jgħidilna li kienu ħutu subien, li kienu mibjugħa mill-ġenituri tagħhom stess, xi żmien wara li kienu keċċew lilu minn darhom. Gavroche jeħodhom miegħu ġewwa relitt ta’ statwa ta’ ljunfant fil-Pjazza tal-Bastilja fejn kien jgħix. Fl-istorja, Gavroche u ħutu qatt ma jindunaw li lkoll huma aħwa ta’ xulxin. L-għada, iż-żewġt aħwa jitilqu lil ħuhom u jkomplu fi triqithom. Żmien wara, Gavroche jinqatel waqt ġlieda li seħħet bejn xi studenti rivoluzzjonarji u l-Gwardja Nazzjonali Franċiża. Sciortino ħadem l-istatwa fl-1904. Il-forma oriġinali tinsab f’Buckingham Palace għax fl-1951, il-Gvern Malti kien irregalaha lir-Reġina Eliżabetta II.

LETTINA     L-istess bħal portantina jew suġġetta. Ara: SUĠĠETTA.

LEWLIEMI / LEWWIEMI    Temp tax-xita, sħab li l-ħin kollu jbexxex l-ilma. Qawl: Meta Jannar tarah lewliemi, ma tarax il-bidwi hieni.

LEWLIEMES      Ilbiraħtlula. Orig. lewl (minn l-ewwel) iemes (il-bieraħ).

LEWLU    1. Żibeġ irqaq tal-ħġieġ ikkulurit u li norm. jinħadem fi kwantità biex bih issir kullana. 2. Bebbuxu tal-baħar magħruf ukoll bħala Qamħ tal-Baħar. Lat. Marginella secalina Phil.

LEXICON MELITENSE-LATINO-ITALUM   Dan hu d-dizzjunarju ta’ Mikiel Anton Vassalli, intitolat  Ktŷb yl klŷm Mâlti, ‘mfysser byl-Latîn u byt-Taljân. Mikiel Anton Vassalli (1764-1829), illum ikkunsidrat bħala Missier l-Ilsien Malti, kien l-ewwel wieħed li rnexxielu jippubblika dizzjunarju estensiv Malti bl-aktar mod metikoluż u akkademiku possibbli. Id-dizzjunarju ta’ Vassalli hemm imfissra mat-tmintax-il elf kelma. Il-Lexicon, kif inhi magħrufa l-aktar din i-pubblikazzjoni, ġie ppubblikat f’Ruma fl-1796. Fl-introduzzjoni tal-ktieb Vassalli jinsisti li l-Malti kif mitkellem fl-ibliet kien mimli ‘b’barbariżmi’ ta’ oriġini barrani. Ċertu kliem kif inhu miktub fid-dizjunarju għandu pronunzja użata dak iż-żmien f’Ħaż-Żebbuġ, fejn kien jgħix Vassalli. Id-dizzjunarju jinkludi xi ittri ġodda għall-alfabett, biex jirrappreżentaw il-ħsejjes tal-ittri Għarbin li kienu ngħadhom jingħadu fi ħmienu. Fost dawn hemm l-għajn ع u r-rgħajn غ. Vassalli jagħmel differenza wkoll bejn l-h (akka) ه, il-ħ ح u l- خ, bħalma nsibu fl-ilsien Għarbi. Id-dizzjunarju kif ppublikat minn Vassalli hu utli għaliex fih hemm bosta kliem ta’ żmienu li llum ma għadhomx jingħadu, jew inkella li għandhom tifsira oħra.

LEXICON9.JPG

 

LEXXUNA  (pl. Ilxiexen) 1. Tip ta’ mannara. 2. Għodda li taqta’, f’forma ta’ qaws li tintuża mill-mastrudaxxa biex iraqqaq l-injam li jkun qed jaħdem fuqu.  Sqal. l+asciuni: M. mannara  

LFUFA     Xkupa żgħira li tinqabad b’id waħda u li tintuża l-aktar biex jitfarfru rkejjen li jkunu fl-għoli.

LGĦAB   Bħal bżieq li joħroġ mill-ħniek u jiddendel minn barra l-ħalq. Fl-annimali, bħaż-żwiemel u l-klieb, rawgħa ħierġa bi kwantità mill-ħalq. LGĦABI   Xi ħadd bħal xiħ jew tarbija li jliegħeb ta’ sikwiet. Temi Zammit juża din il-kelma fl-istorja, ‘Ir-Rebħa ta’ Pupull’, …’Il-mara ta’ Pupull resqet tħares lejn il-kaxxa, lgħaba nieżel għal dik il-ħlewwa ta’ strument…’ Sors: Il-Malti, Ġunju, 1931.

LĠIEM     Ir-riedni li jkun marbut madwar ir-ras tal-bhima tal-irkib jew bhima tat-tagħbija. Din il-kelma tintuża b’mod metaforiku minn Temi Zammit fl-istorja Lejla, Bint Ħasan: ‘Il-Bej xtaq iżomm ’il Lejla bi lġiem ħelu għall-ewwel…Sors: Nies Bla Sabar u stejjer oħra, p. 62.  v. LIĠĠEM    1. Xedd l-ilġiem liż-żiemel. 2.  Ikkontrolla l-movimenti taż-żiemel. B’mod fig. ngħidu, ‘Liġġem ilsienek!’. Fir-rumanz, Is-Salib tal-Fidda, p. 154 insibu hekk: ‘… Rożina daħlet fil-kamra u kif lemħitu nġibdet lura, iżda malajr liġġmet ruħha’.

menorah 068.jpgLHUDI     Jidher li f’Malta kien hawn diġà preżenza ta’ komunità Lhudija fi żminijiet ta’ bejn is-seklu tlieta u s-seklu sebgħa W. K. Dan nafuh billi fil-katakombi li kienu jintużaw f’dawn iż-żminijiet, instabu simboli tal-MENORAH, li hu simbolu importanti tar-reliġjon Lhudija. Fil-perijodu bikri Kristjan ta’ wara l-Għarab, skont rapport li għamel l-Abbate Giliberto fl-1240, f’Għawdex kien hemm tmien familji Lhud. F’Malta kien hawn mal-25 familja ta’ nisel jew reliġjon Lhudija, u dawn kienu jgħixu fl-Imdina. Fis-seklu ħmistax, il-Lhud kienu żdiedu għal madwar 250 ruħ. Minn dawn kien hemm mal-50 li kienu obbigati jservu fid-Dejma. Fi żmien il-Medjuevu, il-Lhud kellhom iċ-ċimiterju tagħhom fin-naħa Ta’ Tabia, l-inħawi li hemm bejn l-Imdina u l-Imtarfa. Fl-1492, ir-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella ta’ Spanja, ordnaw it-tkeċċija tal-Lhud u l-Musulmani kollha mir-Renju Spanjol, u b’hekk, il-Lhud ta’ Malta tkeċċew ukoll. Fi żmien l-Ordni kien hawn bosta Lhud miżmumin f’Malta bħala lsiera. F’Malta għad hawn kunjomijiet ta’ oriġini Lhudija, fosthom il-kunjomijiet Azzopardi u Ellul. Jeżistu wkoll toponomi li jekk xejn juru li fil-mentalità kollettiva tal-Maltin il-Lhud kienu nies differenti mill-Insara. L-Għerien fil-wied ta’ taħt Binġemma kienu magħrufin minn bosta bħala Qbur il-Lhud. Fil-verità, dawn x’aktarx kienu oqbra simili għall-katakombi oħrajn. Bosta għelieqi f’Malta u Għawdex huma magħrufa bħala, Tal-Lhudi. Qawl: Rabti u Żebbuġi jagħmlu Lhudi. Oriġ. Għ. jahudi. Fil-Malti l-ewwel ittra ‘L’ oriġinat bħala l-artiklu u biż-żmien saret parti mill-kelma. Ara:  The Jews of Malta in the Late Middle Ages, ta’ Godfrey Wettinger; ‘Knights and Jews – A Tormented Affair’ ta’ Giovanni Bonello, Histories of Malta – Versions and Diversions, Vol III, pp. 146 – 163. The Mediaeval Millennium ta’ Charles Dalli, pp. 230, 231. ‘The Jewish Catacombs of Roman Melite’, Essays on the Archaeology and Ancient History of the Maltese Islands – Bronze Age to Byzantine, Mario Buhagiar, pp. 213-226. Midsea Publications.

LĦIT   Ara: LEĦJA  

LIBIEN   Inċens, bħur. Din il-kelma tintuża b’mod metaforiku minn Dun Karm: ‘[…] l-ittra tiegħek għandha riħa ta’ libien’ – jiġ., ‘il-kliem li qiegħed tgħidli hu magħmul biex jinċensa jew ifaħħar’. Ara: ‘Ittra ta’ Tweġiba’, Ward ta’ Qari Malti (1936), p. 191.

librett1.JPGLIBRETT   1. Il-kliem li jinkiteb għal mal-mużika tax-xogħlijiet operistiċi. 2. Ktejjeb żgħir. 3. BIEB LIBRETT – Bieb maħdum biex jinfetaħ u jingħalaq qisu minfaħ jew akkordjin. 4. LIBRETT TAS-SIGARETTI – Karti żgħar tul ta’ sigarett, imqegħdin flimkien mill-manifattur u jinbiegħu ġo kaxxa żgħira u rqiqa tal-kartun, biex dak li jkun jobromhom madwar it-tabakk f’sigaretti. Ġieli jitqiegħed il-filter tas-sigarett fit-tarf u ġieli le. Hawn anki magni żgħar tal-idejn fejn il-karta titqiegħed bejn żewġ rombli u wara li t-tabakk jitqiegħed fin-nofs tal-karta, iż-żewġ rombli jintgħafsu madwar it-tabakk biex dan jieħu l-forma tas-sigarett. Bl-Ingliż dawn il-libretti huma magħrufa bħala R.Y.O., tliet ittri li jfissru ‘Roll Your Own’5. Tip ta’ ċappetti li flok ma jkunu twal orizzontalment, ikunu vertikali.      

LIBSA TAL-BTALA     (D.) Veste di solennità.

LIEBRU     Fenek selvaġġ.  Sqal. lebbru.  Tal. lepre. 

Liesse 2010 320LIESSE,  MADONNA TA’   Il-kelma Liesse bil-Franċiż, tfisser ‘ferħ’. Il-knisja żgħira u ħelwa li hemm fil-bidu ta’ Triq il-Barriera, f’Xatt il-Belt Valletta hi ddedikata lill-Madonna ta’ Liesse. Din inbniet fl-1740. It-titlu kien mogħti lil din il-knisja mill-Kavallieri Franċiżi bħala devozzjoni lejn din il-Madonna. It-titlu jirriferi għal leġġenda antika li tirrakkonta dan li ġej: Fis-seklu tnax kien hemm tlett aħwa Franċiżi li kienu nqabdu mill-għadu Musulman u ttieħdu l-Kajr bħala lsiera. Waqt iż-żmien ta’ skjavitù, dawn kienu mħajra mill-Bej (il-Gvernatur tal-Kajr) biex jikkonvertu għat-twemmin Musulman. Għaldqastant, il-Bej kien jibgħatilhom it-tifla tiegħu, biex bil-kliem ħelu tagħha tħajjarhom jaqilbu għat-twemmin Musulman. Ġara iżda li, minflok, din it-tfajla spiċċat ikkonvertiet hi għar-reliġjon Nisranija. F’jum minnhom dawn it-tlett aħwa dehritilhom il-Madonna li wegħdithom li se tħarrabhom mill-jasar. Hekk ġara, għaliex darba fost l-oħrajn dawn sabu ruħhom meħlusa, u dlonk irħewlha lejn il-belt tagħhom f’Liesse fi Franza. F’Malta hawn mill-inqas żewġ settijiet ta’ pitturi li jirrakkuntaw din il-leġġenda: wieħed minn dawn qiegħed fil-kunvent ta’ Ġieżu, u sett ieħor jinsab fil-kunvent tad-Dumnikani, it-tnejn il-Belt, Valletta.

lifgha elaphe_situlaLIFGĦA    Il-kelma lifgħa hi l-verżjoni Semitika għall-kelma serp li ġejja mir-romanz. Dan ifisser li l-lifgħa ta’ Malta mhix dik li bl-Ing. ngħidula viper, iżda speċi oħra ta’ serp, (Ing. snake), wieħed minn erba’ tipi li jeżistu f’Malta. Ġen., meta nużaw din il-kelma għal xi lifgħa ta’ Malta nkunu qed nirriferu għall-Elaphe situla, (Ing. Leopard Snake). Fl-istorja, il-lifgħa tibqa’ magħrufa l-aktar għax hi msemmija fl-Atti tal-Appostli, Kapitlu 28, fir-rakkont tan-Nawfraġju ta’ San Pawl. Minħabba dan l-episodju, jingħadu leġġendi dwar il-velenu li tneħħa minn kull lifgħa fil-ġżejjer Maltin minn San Pawl. Idj: i.) ‘Tefgħa l-lifgħa f’kommtu’ – jiġ. ħa deċiżjoni li biha għamel il-ħsara lilu nnifsu; idj: ii.) ‘Dik għandha lsien ta’ lifgħa’ – jiġ., dik għandha lsien velenuż u jniggeż. Ara: ILSIEN SAN PAWL. Ara: The Maltese Countryside Vol. II, pp. 349-360.   

LIFT     Pjanta, ħaxixa li tittiekel. Lat. Brassica rapa. Ing. turnip, rape. Idj. ‘Abjad lift’, u ‘nadif lift’. Ngħidu, ‘snien liftin’, jiġ., snien bojod ħafna. Il-paragun isir mal-għeruq ħoxnin u bojod tal-pjanta.

liftijaunevew.com

LIFTIJA     Pjanta li tissejjaħ ukoll kawliċell. Kaboċċa. Sorsi:  V.B. 1900 u E.S.I.

LIĠWA     1. Oġġett li norm. jinstab fi kwantità, iżda f’mument minnhom ikun mixtieq jew mistenni. 2. Espr. ‘għandu liġwa kbira’ – għandu aptit kbir, ġuħ jew xewqat esaġerati. Bħal meta ngħidu, ‘Għandu kilba kbira’ biex dak li jkun jagħmel jew jakkwista xi ħaġa.

LIHBIEN   Aġġ. li jirriferi għal staġun sħun u bla xita, eż. xitwa lihbiena. IL-LIHBIENA  n. Dawk il-jiem f’Novembru meta t-temp jerġa’ jisħon xi ftit u l-ġranet ikunu xemxin. Dan hu dak li nsejħulu ‘s-sajf ta’ San Martin’.

likkk8 - CopyLIKK     Fil-logħba tal-boċċi kif tintlagħab hawn Malta, din hi l-boċċa ż-żgħira tal-metall li tintefa’ l-ewwel waħda fin-nofs tal-piċċ, distanza li tvarja bejn 2 metri u 15 il-metru biex imbagħad il-lagħaba jimmiraw il-boċċi qrib tagħha kemm jista’ jkun. Il-logħba tintrebaħ minn dak l-individwu jew dak it-tim li jkun irnexxilu jqarreb l-akbar numru ta’ boċċi qrib il-likk.  Sq. liccu, esca, cosa che attrae. Tal. lecco.  Sors etim: E. S. I.

LINGETTA   Appel. li jingħata lil xi ħadd ta’ lsienu twil, li dejjem igerger jew jikkritika. Xi ħadd li jipproponi affarijiet bla ma jkun qatt kuntent. Esp.’ X’lingetta fik, ħej!’ Tal. linguetta – M. lsien żgħir.

Lingwi tal-Ordni Eight Pointed Cross IMG_4085LINGWI  TAL-ORDNI   Għal ħafna snin, l-Ordni ta’ San Ġwann, kien magħmul minn membri spidaljieri, (jiġ. nies li jieħdu ħsieb il-morda) ġejjin minn diversi naħat tal-Ewropa. F’Ġerusalemm, dawn il-membri kienu jagħmluha ta’ servjenti tal-foqra u l-morda. Sa nofs is-seklu tnax, dawn kienu żdiedu fid-diversità tagħhom u saru jirrappreżentaw seba’ Lingwi. Kien, f’Rodi, fl-1331, li l-Kapitlu Ġenerali tal-Ordni iddeċieda, li d-diviżjoni skont il-Lingwi tkun istituzzjonalizzata. Fl-1441, meta Kaatilja infirdet minn ma’ Aragona il-Lingwi saru tmienja flok sebgħa. Fl-1534, il-Lingwa Ingliża kienet abolita minħabba d-disgwit u s-separazzjoni ta’ Enriku VIII tal-Ingilterra minn mal-Knisja Kattolika. Fl-1770, inħolqot il-Lingwa Bavariana. Kull Lingwa kellha l-prijorat tagħha, immexxi mill-Gran Prijur (jew Balliju). Kull prijorat ħafna drabi kien jinqasam f’kommendi. Il-Lingwi kienu mqassma hekk:

Provenza: bil-prijorat ta’ St. Gilles u Toulouse – bil-kommendi tagħhom
Franza:  bil-prijorat ta’ Franza; Aqwitejn u Xampanj u l-kommendi tagħhom
Alvernja: kellha 50 kommenda
Il-Ġermanja: kellha il-prijorat tal-Ġermanja u l-Boħemja,
Ingilterra (abolita 1534)
L-Italja: bil-prijorat ta’ Ruma, Lombardija, Venezja, Pisa, Barletta, Messina 
u Kapwa.
L-Ingilterra: bil-prijorat tal-Ingilterra u tal-Irlanda
Kastilja: kellha l-prijorati ta’ Leon u tal-Portugall u l-kommendi 
tagħhom. (1440)
Aragona kellha wkoll il-prijorati tagħha.(1440)
Bavaria (1770)

Ara:  The Order of St John ta’ Thomas Freller, pp. 58-60. The Life and Times of Grand Master Pinto ta’ Carmel Testa, pp. 6-28;  

LIPP      1. Lupu. 2. Tip ta’ ħuta. sors: V.B. 1900.

LIPPU     Isem ieħor għal Filippu. Fil-lista tal-Milizja (1419/20)l-isem jidher miktub Philippu jew Luppu / Lippu.

L isla xxx.jpgL-ISLA    L-isem tal-belt imsejħa wkoll Senglea, li tinfirex tul il-promontorju kollu li joħroġ, ‘il barra min-naħa ta’ Bormla fid-direzzjoni tal-Belt Valletta. Jista’ jkun li l-isem x’aktarx ġej mill-Għ. ‘lsien’ b’riferenza għall-promontorju li fuqu hi mibnija din il-belt. L-Isla tista’ tkun ukoll il-verżjoni mqassra  ta’ Penisola, li allura qed tirreferi għall-promontorju nnifsu. Dan minħabba li l-kelma Penisola hi twila wisq biex tinkiteb fuq il-mappa fejn l-ispazju ma jippermettix. L-Isla kienet magħrufa wkoll fl-antik bħala l-Għolja tal-Mitħna, jew inkella l-Għolja ta’ San Ġiljan, minħabba l-mitħna u kappella li kien hemm iddedikata lil San Ġiljan, il-qaddis patrun tal-kaċċaturi. Fl-1555, il-Gran Mastru Claude de la Sengle ried li dan il-promontorju isir post ta’ abitazzzjoni u saret anki pjanti biex din il-belt tinbena b’toroq lineari. Meta dan seħħ, il-promonotorju beda jissejjaħ Senglea. Wara l-Assedju l-Kbir, l-Isla kienet onorata bit-titlu Civitas  Invicta – M. ‘Belt Mhux Mirbuħa’.

LISSIJA    L-ilma tat-togħlija tal-ħwejjeġ li dari kienu jżidu s-soder miegħu. Fi żmien meta x-xampù kien għadu ma jeżistix, in-nies  wara li jgħallu l-ħwejjeġ kienu jerfgħu l-lissija biex jaħslu xagħarhom biha, peress li kienet tkun tiżloq bis-soder. Wara kienu jlaħalħu xagħarhom bl-ilma. Fl-ilma kienu jitfgħu wkoll il-weraq tar-rand biex dan jitgħalla. Guido Lanfranco jirriferi għal-lissija bħala l-irmied li jintefa’ fl-ilma biex dan jagħmel aktar ragħwa. Qawl: Ilbieraħ kilt tiġieġa, illum bajda mgħollija, u għada nixrob il-lissija. Dan il-qawl qiegħed jindika li wieħed ma għandux jippretendi xejn fil-ħajja għajr li jistenna affarijiet agħar. Sors: Il-Qawl Iqul, p. 70.

litanie-lauretaneLITANIJA     Din hi talba magħmula minn serje ta’ invokazzjonijiet lil Ġesù, lill-Madonna u lil bosta qaddisin. Sal-bidu tas-seklu sbatax, fl-Ewropa kien hawn mat-tmenin litaniji differenti. Il-litanija l-aktar magħrufa llum hi l-Litanija tal-Beata Verġni Marija, (magħrufa wkoll bħala l-Litanija ta’ Loreto). Oriġ. din kienet bil-Latin u kienet tingħad kull nhar ta’ Sibt, fis-Santwarju ta’ Loreto, l-Italja. Fis-sena 1587, il-litanija kienet approvata mill-Papa Sixtus V, u bdiet tingħad mar-rużarju. Eż. ta’ invokazzjonijiet fil-litanija huma: Mater purissima – Mater admirabilis – Auxilium Christianorum, Mater Boni Consilii, eċċ. Dawn is-suppliki huma kollha akkumpanjati bil-kliem: Ora pro nobis (M. Itlob għalina). Illum il-litanija tingħad bil-Malti. Fil-litanija hemm mal-ħamsin invokazzjoni lill-Madonna b’bosta titli, pereż., ‘Omm Verġni’ u ‘Sultana tal-Insara’, eċċ. Ma’ dawn hemm xi talb ieħor indirizzat lil Alla, lil Ġesù u lit-Trinità. L-aħħar invokazzjoni li kienet inkluża hi Sultana tal-Familja’ li kien introduċiha l-Papa Ġwanni Pawlu II, fl-31 ta’ Diċembru, 1995.  Ngħidu, ‘qal litanija ta’ kliem monotonu’. Tal. Litania – M. supplika, talba.

LIVRIJA    Ilbies, spe1i ta’ uniformi li jintlibes mill-qaddejja fid-djar tas-sinjuri. Uniformi tal-kuċċiera. Libsa ta’ purtinar f’każin, teatru jew xi palazz. ŻIEMEL TAL-LIVRIJA Żiemel li jservi għas-sewqan tal-karozzella / kaless ta’ xi ħadd sinjur. Żiemel li jinkera biex iġorr xi karozzella tal-mejtin waqt il-funeral. Ing. livery – M. uniformi.

Lixandra 1938 IMG_2809.JPGLIXANDRA,  MALTIN TA’ Lixandra hu l-aktar port importanti u t-tieni l-akbar belt fl-Eġittu. Dari f’Malta kont tisma’ xi nies imlaqqmin bħala ‘Ta’ Lixandra’, rif. għal dawk il-Maltin li kienu jgħixu hemm u li wara kienu rritornaw fi gżiritna. Fost ħafna eluf ta’ Maltin li fis-seklu dsatax emigraw biex isibu x-xogħol, kien hemm dawk li marru biex jaħdmu mal-militar Ingliż. Numru minn dawn biż-żmien baqgħu hemm u ppreferew li jkomplu jgħixu f’Lixandra (Għ. Iskandrija). Eluf oħra għażlu li jgħixu fil-Kajr. Meta fl-1822, l-Ingliżi assedjaw Lixandra, il-Maltin kollha kellhom jerfgħu sorrithom u jirritornaw lejn Malta. Meta mbagħad is-sitwazzjoni kkalmat, ħafna reġgħu marru jaħdmu hemm. Sal-1842, fl-Eġittu kien hemm mal-2,000 Malti li 1,500 minnhom kienu jgħixu f’Lixandra. Meta fis-sena 1858, kien beda x-xogħol fuq il-Kanal tas-Swejż, ħafna Maltin kienu telqu lejn l-Eġittu biex jaħdmu fuq dan il-proġett. Sal-1865, minn total ta’ 5,000 li kienu jgħixu fl-Eġittu 4,000 kienu bbażati f’Lixandra. Sal-1926 il-Maltin tal-Eġittu kienu jlaħħqu mal-20,000. Fl-1956, fil-Kriżi tas-Swejż li nqalgħet fi żmien Nasser, bosta Maltin ġew lura Malta. Ħafna kienu jsibuhom bħala, Tal-Lixandra. Ara: Malta and the Maltese – A study in Nineteenth Century Migration, ta’ Charles A. Price, p. 230. Ara wkoll:

www.maltamigation.com.

LIXKA / LISKA   1. Ikel li jitqiegħed mas-sunnara jew fin-nases biex jinqabad kull tip ta’ ħut. Il-lixka tkun magħmula b’għalf differenti, skont il-ħut li jrid jinqabad. Fost dawn insibu liska komuni, bħal pereż., ħobż imħallat bil-ġobon, kif ukoll ħniex, gambli u ċkal. Ngħidu, ‘bela’ l-liska’ – ‘jew belaħħha’ rif. għal xi ħadd li jkun waqa’ għan-nasba, jiġ., inqabad bi pjan maħsub.  2. LIXKA  TAŻ-ŻNIED   Ħjut ta’ ħaxix u sbul niexef li kien jintuża biex jitkebbes in-nar biż-żnied jew bil-kubrita.  3. ĦAXIXA TAL-LIXKA  Is. xj. Phagnalon rupestre.  Sqal. l’isca / Tal. L’esca. 

Lobbia 3LOBBJA    Kappell, forma ta’ ċilindru qsajjar, li  min-naħa ta’ fuq ikun mbuzzat ’il ġewwa.  Dan it-tip ta’ kappell kien popolari ħafna sas-snin sittin. In-nom ta’ dan it-tip ta’ kappell kien ispirat minn inċident vjolenti li seħħ fl-Italja fl-1869. Lobbia kien il-kunjom tad-deputat parlamentari Taljan, Cristiano Lobbia. Dan kien inqatel f’Firenze, bi tliet daqqiet ta’ sikkina u daqqa ta’ oġġett iebes li qala’ fuq rasu. Bid-daqqa, il-kappell li kellu fuq rasu tgħattan. Wara dan l-inċident, disinjatur u produttur Taljan, forsi b’umoriżmu krudili, beda jsejjaħ il-kpiepel li kien jipproduċi b’forma mdeffsa ’l isfel, bħala ‘a La Lobbia’.  Fid-dinja Anglo-Sassona dan it-tip ta’ kappell jissejjaħ Homburg, għaliex kien stil mibdi f’Bad Homburg, il-Ġermanja. Tal. lobbia. Ara:  www.it.wikipedia.org. 

LOGĦOB KRUĊ   (D.) Logħba ħafifa fejn tintefa’ munita fl-ajru u l-lagħaba, norm. tnejn, jippruvaw jaqtgħu jekk il-munita hux ser taqa’ fl-art fuq il-wiċċ jew fuq is-salib (rif. għas-salib (tal-Ordni) li jidhru fuq il-munita. Fi żmien meta kien għad hawn il-flus Ingliżi meta jgħollu s-sold kienu jgħidu, ‘ wiċċ jew reġina?’

LOGĦBA TAL-FLIELES       Din il-logħba kienet tintlagħab bejn numru ta’ tfal, tnejn jew aktar. Kull wieħed minnhom jagħmel għalih disinn ta’ kaxxa ta’ bejn wieħed u ieħor 30 ċentimetru kwadru. Kull tifel jew tifla jgara ballun żgħir, daqs 3 ċm fid-diametru tiegħu, minn ċerta distanza biex jittanta jdaħħlu fil-kaxxa tiegħu. Min ma jirnexxilux jagħmel dan jissejjaħ ‘fellus’ u jitlef il-logħba. Informazzjoni mogħtija mis-sinjura Doris Cannataci li tgħid li meta fi żmien il-gwerra l-familja tagħha kienet telgħet Għawdex hi ġieli labgħet din il-logħba ma’ tfal oħra. Sors: I Remember, I Remember … Years Gone By, ta’ Doris Cannataci, p. 47. (2017).

LOGĦBA TAL-ĦOFRA     (D.)  Tip ta’ logħba fejn it-tfal jimmiraw u jgaraw il-ġellewż f’ħofra.

LOGĦBA TAL-PAPA, IL-     (D) Aktar milli logħba, din  hi pjuttost ċajta li biha wieħed jgħaddi ż-żmien bl-ieħor. Grupp ta’ tfal jiddeċiedu li jagħmlu ċajta fuq xi tifel innoċenti, għax ma jkunx jaf xinhu lest għalih. Dawk li jafu bil-ħażen tal-logħba, jagħżlu wieħed minnhom biex jagħmilha tal-Papa u jsibu tifel innoċenti bħala ‘il-vittma’. It-tifel li jkun ser jagħmilha tal-Papa jlibbsuh mitra fuq rasu. Din il-mitra jimlewha bl-ilma. It-tfal imorru quddiem ‘il-Papa’ biex kollha kemm huma ‘jitolbuh għal xi grazzja speċjali. Lit-tifel vittma sħabu jgħidulu biex jitlob lill-Papa għax-xita. Meta jasal il-mument tiegħu dan it-tifel jagħmel bħal ma qalulu, jinżel għarkubtejh u jitlob lill-Papa għax-xita. Dan tal-aħħar jgħidlu t-talba tiegħu milqgħuha, u fil-pront imejjel rasu ’l isfel, u b’tixjira ta’ rasu quddiem l-ilma fil-mitra dlonk jitwaddab lejn it-tifel u dan isir għasra.

loghob tal-karti.jpgLOGĦOB TAL-KARTI    Jissemmew ismijiet ta’ bosta logħob tal-karti li kienu jintlagħbu f’Malta fi żmien l-Ordni. Bosta minn dawn għandhom isem ġej mit-Taljan. Fost dawn hemm, Zecchinetta; Cartella; Quaranta; Scopetta (forsi ġejja minn Scoperta?) Manilja / Maniglia; Paria /Pariglia, Tresett (Tal. Tre sette); u Sentuta. Fi żminijet aktar riċenti beda jintlagħab logħob ieħor, bħal pereż., Ass Idur, Bella Donna, Beżik, Ċamar, Kargu, Paċenzja (Solitaire), Po(w)ker, Rami u Trentun. Intant, l-ismijiet tal-karti tal-logħob jissejħu: Koppi / kori  (Ing. Hearts) ♥; Denari – (Ing. Diamonds) ♦. Spati / Piki – Ing. Spades) ♠;  Mazzi / Fjuri (Clubs) ♣;  Ara: KOPPI; ASS; FIXXA. Sorsi: ‘Gambling in Malta under the Order’. Giovanni Bonello, Histories of Malta – Ventures and Adventures. Gaming Cards, Joseph Schirò, Treasures of Malta Vol V No 2, 1996, u sorsi orali.

LOGĦOB TAL-MEZZA BLATA / LOGĦBA TAT-TGĦOLIJA     (D.) Il-lagħba jitfgħu xi ftit żerriegħa fl-ajru u din trid taqa’ fuq post speċifiku fl-art, bħal pereż., fuq ċangatura jew maduma. Dak li jirnexxilu jagħmel dan jirbaħ il-logħba waqt li dak li ż-żerriegħa tiegħu taqa’ lil hinn jitlef.

LOMMA      1. Iz-zokk ewlieni u kbir tas-siġra li minnu joħorġu zkuk u friegħi żgħar.  2. L-ewwel qolla tan-naħal. L-ewwel xehda għasel.

LONGA    1. Il-wesgħa fejn jinfirex id-dell. 2. Dik il-parti tad-dell ‘l eqreb lejn fejn tkun qed tisreġ ix-xemx. Tisma’ min iwiddeb lit-tfal, ‘Isma’ minni, ibni, toqgħodx fil-longa tax-xemx!’ – bħallikieku anki jekk dak li jkun qiegħed fid-dell xorta waħda s-sħana tax-xemx se tilħqu. Dan hu minnu għaliex hu fatt magħruf li r-raġġi ultravjola jirriflettu mill-art u għaldaqstant jilħqu wkoll lil min ikun qiegħed fid-dell. Tal. longa minn allongare – M. titwal jew tiġġebbed.

LONZA     1. Laħma grass li tibqa’ mwaħħla mal-ġlud tal-annimal meta dan ikun imqatta’ għal ikel. Biċċa grass għaliha. 2. Isem ieħor għal Lorenza.

LOPPA   Kelma li tingħad mal-frażi ‘loppa xagħar’. Dan l-appel. jirriferi għal qabda xagħar, l-aktar dak li jkun goff, imqanfed jew maħmuġ. Qbl. Tal. maloppo – M. oġġetti mitfugħin gozz fuq xulxin.

loppju Papaver-somniferum.jpgLOPPJU / OPPJU   Is. xj.  Papavera soniferum.  Sustanza li tintuża biex tmewwet is-sistema tan-nervituri waqt xi operazzjoni biex ma jinħasx l-uġigħ. Il-kelma ‘loppju’ ġejja mill-kelma opium, li hi pjanta li tikber b’mod naturali, inkella titkabbar, l-aktar fl-Asja. Din il-pjanta hi magħrufa bħala s-sors tal-morfina (12% minn din il-pjanta hi morfina) li tittieħed minn ġol-boċċa tal-fjura. L-effett tat-trab tal-opjum kien diġà’ magħruf f’Malta, fis-seklu sittax, minħabba li l-opjum kien jintuża mill-Ġannissari Torok, biex jassaltaw is-swar b’aktar kuraġġ u mingħajr biża’. Mid-dokumenti storiċi nafu li l-opjum ġieli kien jintuża wkoll mill-ilsiera miżmuma fil-ħabsijiet għall-gost u ġieli dawn mietu meta ħadu doża esaġerata. Il-poeta Ingliż Samuel Taylor Coleridge, li kien is-Segretarju tal-Kummissarju Ingliż ta’ Alexander Ball, kien ivvizzjat bl-opjum. Illum mill-opjum issir l-eroina fil-laboratorji biex il-qawwa ta’ din id-droga naturali tirdoppja u jkollha effett aktar alluċinatorju.  Ara: ‘Use and Abuse of Opium in Maltese History’, Histories of Malta Vol V – Reflections and Rejections, Giovanni, pp9 – 28. Slavery in the Islands of Malta a and Gozo, 1000- 1800, pp. Godfrey Wettinger, pp546 – 547.

LOQMA   Biċċa ħobż żgħira meħuda kemm timla l-ħalq. Bukkun, ħalq mimli ħobż. Għ. luqma. M. laħma. Qabbel ma’ LEKUMIA.

lotterijaLOTTERIJA    Il-logħob tal-azzard tant popolari fejn il-premju jista’ jkun kemm flus kif ukoll oġġetti jew proprjetà immobbiljarja. Fl-antik din il-logħba kienet tissejjah otterija, biss, biż-żmien kien magħdud l-artiku mal-kelma otteria u  din saret, lotterija. Il-lotterija kienet u għadha ħafna drabi tkun organizzata minn xi soċjetà biex il-flus li jidħlu minnha jgħinu f’xi proġett meħtieġ. Il-Knisja f’Malta, għalkemm kienet kontra il-logħob tal-azzard, kienet tagħmel bosta lotteriji biex tiġbor il-fondi għal xi opra li tkun bi ħsiebha tagħmel. Eżempju ta’ dan kien il-bini tal-knisja tal-Mosta fejn il-fondi mħollija għall-binja ma kienux qed ileħħqu. Biex ix-xogħol sata’ jitkompla, il-kumitat inkarigat mill-bini kiteb lill-Gvernatur fit-3 ta’ Lulju 1835 għall-permess biex jittellgħu lotteriji, u dan il-permess ġie mogħti fit-3 ta’ Lulju 1835. Il-biljett kien ta’ xelin (dak iż-żmien kien jiswa’ paga ta’ jum għal bennej tas-sengħa). Kien hemm tliet premjijiet kbar, kull wieħed jikkonsisti f’bini u għelieqi.  Sors: L-istorja tal-Mosta bil-Knisja Tagħha, ta’ E.B. Vella, (1930).

Lottu.JPGLOTTU    Il-lottu f’Malta beda jkun organizzat fuq livell nazzjonali, is-Sibt 10 ta’ Frar 1923, b’inizzjattiva tal-ewwel gvern awtonomu Malti biex l-amministrazzjoni governattiva jkollha sors ieħor ta’ dħul. F’din l-ewwel logħba l-gvern daħħal aktar minn ħamest elef lira, dħul żgħir li għenu xi ftit biex il-gvern jamministra proġetti soċjali. Il-lottu kien, skont il-Knisja, ta’ periklu, għax seta’, meta jsir b’mod irresponsabbli, ikompli jgħarraq il-ftit li kellhom il-familja foqra. Meta il-Gvern introduċa din il-logħba il-każini tal-baned ma ħadux gost, għax fehmu li issa se jitnaqqas d-dħul li kien isir mil-logħob tat-tombla li kienu jorganzizzaw fil-każini. Għaldaqstant, il-gvern ikkonċeda lill-każini li jkollhom il-banka tal-lottu tagħhom. Din hi r-raġuni għaliex illum ħafna banek tal-lottu jinsabu proprju fil-każini tal-baned. Bi tpattija ta’ dan, il-baned ta’ dawn il-każini kienu obbligati li jagħtu kunċert b’xejn, darba fis-sena, fir-raħal tagħhom. Ir-rebħ tal-lottu jsir b’diversi modi, pereż., mal-prim estratt, mal-ambu, mat-tern u mal-kwatern. Fl-2013, id-dħul fil-kaxxa ta’ Malta mil-lottu kien ta’ aktar minn għaxar miljun ewro. Il-lottu kien ittrasferit għand kumpanija privata fis-sena 2003. Ara: Tifkiriet ta’ Carmel Portelli, pp. 220-224.   

LSIEN il-BIEB    (D.)   Battent. Dik il-parti tal-bieba li tirkeb il-bieba l-oħra, biex jingħalaq sew il-bieb.

lsien in nisaLSIEN IL-MARA / IN-NISA     Is. Xj. Sansaveria trivasciata. Pjanta li tikber b’weraq irqaq u sodi, misluta ’il fuq, ta’ kulur ħadrani, u isfar fil-ġnub. Din il-pjanta hi popolari f’ħafna djar fejn titkabbar f’qasrija biex dak li jkun iżejjen biha fid-bitħa. Ing. Snake’s Tongue / Mother-in-law’s Tongue / Viper’s bowstring hemp.

 

 

lsien San Pawl xc.jpgLSIEN SAN PAWL     Waqt it-tħaffir fil-blat, ta’ spiss jinstabu fossili, li ħafna drabi huma l-fdalijiet ta’ kreaturi li xi darba għexu fil-baħar. Fost dawn, jinstabu wkoll fossili ta’ snien f’forma trijangolari, li huma tal-klieb il-baħar li għexu miljuni ta’ snin ilu, meta Malta kienet għadha ma teżistix. Fl-antik, meta l-ħaddiema tal-barrieri kienu jsibu dawn it-tip ta’ fossili, kienu jxebbhuhom ma’ ilsna u malajr qalgħuha li dawn il-fossili kienu ġejjin minn ilsna tas-sriep. Il-leġġenda tgħid li meta San Pawl gidmitu l-lifa dan amar li l-ilsna tas-spriep ma jibqgħux velenużi u dlonk difen l-ilsna velenużi taħt l-art.

lsiraxxx.jpgLSIERA     Matul is-sekli, Malta batiet u gawdiet mill-piraterija. Dan għaliex, il-Maltin kienu ħafna drabi mdaħħlin sew fil-ħtif ta’ bastimenti tal-għadu waqt li fl-istess ħin kienu wkoll suġġetti għal attakki simili mill-kursara tal-Afrika ta’ Fuq u dawk tal-Imperu Ottoman. Fis-seklu tlettax, Malta tissemma bosta drabi bħala ċentru importanti fl-akkwist tal-ilsiera. Fil-Medjuevu il-prezz ta’ skjav kien ivarja bejn tmien u tmintax il-onċja. Fi żmien l-Ordni, f’Malta kien ikun hawn madwar elfejn skjav. Dawn kienu jinqabdu l-aktar waqt xi attakk fuq il-baħar, li l-Kavallieri kienu jagħmlu fuq il-Misilmin, fuq il-Lhud u fuq l-Insara Ortodossi. Fi żmien l-Ordni, il-prezz ta’ dawn l-ilsiera kien ivarja bejn 500 skud, jekk dan kien ikun żagħżugħ b’saħħtu, sa 100 skud jekk l-ilsir ikun xiħ, tifel jew mara. Dawn l-ilsiera kienu anki jinbiegħu barra minn Malta, ħafna drabi fl-Italja jew fi Franza. Ara: MONTE DI REDENZIONE.  Ara wkoll:  Slavery in Malta 1300 – 1800, Godfrey Wettinger. ‘The Underground Slave Prisons at Vittoriosa’, ta’ Lorenzo Zahra, Treasures of Malta Vol XIV, 2008, no. 2. Malta – The Mediaeval Millenium, pp. 159-160. Patrolling Society’s Borders: ‘Slavery Apostasy and the Inquisition’, artiklu ta’ Carmel Cassar u Paul Sant Cassia, Sacra Militia Issue no 6, 2007. ‘A Medical Service for Slaves in Malta During the Rule of the Order of St John of Jerusalem’  www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles.

LUBIEN      Inċens li jfewwaħ. Biss, fl-istorja ta’ G. Aquilina, ‘L-Anġlu l-Ikħal’, l-awtur juża l-kelma lubien bħala, stat ta’ rilassament: ‘…waqt li kien għadu lubien fis-sodda, Pawlinu jilmaħ bħal dawl kbir’. Ġabra ta’ Proża għat-Tfal, R. Vella Tomlin p. 7. Ara: LIBIEN

lucera 4.jpgLUCERA     Din hi belt f’Foggia, fil-Puglia, li fiha llum jgħixu mal-34,000 abitant. Lucera kienet taqa’ taħt Federiku II, li dak iż-żmien kien jirrenja wkoll lil Malta minn Palermo. Fiż-żmien ta’ bejn l-1223 u l-1244 l-Imperatur Żvev iddeporta bosta Musulmani minn Malta lejn din il-belt. Dan hu l-ewwel każ li nafu bih ta’ tindif etniku li qatt sar f’Malta, bil-ħsieb li Malta, bħal Sqallija, tkun aktar omoġenja fil-lucera foggiafidi u l-kultura. Jidher li din id-deportazzjoni ma kinetx l-unika waħda li dan l-Imperatur kien ordna. Nafu li fl-1239 Federiku kien bagħat komunità sħiħa, din id-darba eżiljata minn Sqallija, biex tgħix f’Lucera. Jidher li n-numru ta’ Musulmani f’Lucera kien kiber sew, tant li laħaq l-20,000, waqt li dawk Insara kienu jgħoddu biss tnax-il elf ruħ. Minħabba f’hekk il-belt kienet saret magħrufa bħala Lucaera Saracenorum, jiġ., ‘Lucera tas-Saraċini’. Din il-komunità Musulmana baqgħet tgħix f’Lucera sakemm daħlu l-Anġevini. Imbagħad, fl-1300, ingħatat ordni biex dawn il-Musulmani jitilqu minn hemm u jmorru jgħixu banda oħra. B’hekk ġara illi din il-komunità Musulmana tferrxet mal-Italja kollha.

lucilettrika_2.jpgLUĊILETTRIKA   Nomenklatura antika li kienet tirriferi għad-dawl tal-elettriku inġenerali. Kien fl-ewwel ta’ Diċembru tal-1886 li l-Gvernatur Ingliż, Sir Arthur Lyon Fremantle, inawgura l-ewwel makkinarju li jiġġenera l-elettriku fil-power station tal-Furjana, taħt it-Telgħa tal-Kurċifiss. Biss, din ma kenitx l-ewwel darba li l-elettriku nxtegħel f’Malta. Fis-sena 1882 l-elettriku kien inxtegħel bis-saħħa ta’ ġeneratur żgħir biex idawwal it-Teatru Rjal, u drabi oħra biex idawwal Pjazza San Ġorġ, il-Belt, f’okkażjonijiet festivi. Il-bqija, sa dak iż-żmien, id-djar u t-toroq ta’ Malta kienu jiddawlu billejl bid-dawl tal-gass jew inkella biż-żejt u l-ftila fit-tazza. Id-dawl tal-elettriku f’Malta daħal fl-istess snin meta l-inventur Thomas Edison kien għadu qiegħed jinstalla s-sistema tad-dawl fil-power station ta’ New York. Il-power station li nbniet fil-Furjana kienet taħdem bil-faħam, u għall-ewwel snin kienet tipproduċi mal-2000 volt biss. Dan kien biżżejjed biex fis-sena 1896 id-dawl tal-elettriku nfirex ukoll fit-toroq tal-Belt, il-Furjana u t-Tlett Ibliet. Sena wara, id-dawl beda jkun installat ukoll f’Tas-Sliema. Fid-29 ta’ Marzu tal-1899, id-dawl kien installat fil-Konkatidral ta’ San Ġwann. Aktar elettriku beda dieħel fil-lokalitajiet Maltin fis-snin bikrin tas-seklu għoxrin. Mal-bini tal-istazzjon tat-tramm fil-Marsa, ħdejn Jetties Wharf, inbena wkoll stabbiliment tal-elettriku biex bih jitħaddmu t-tramms. L-elettriku wasal ir-Rabat, Għawdex, fl-1926. Fis-sena 1930 l-Power Station reġgħet inbniet din id-darba b’turbini li setgħu jaħdmu biż-żejt flok bil-faħam. Fit-Tieni Gwerra Dinjija nbena stazzjon ieħor li jiġġenera l-elettriku għall-bżonnijiet militari, din id-darba fi swali kbar imħaffra taħt Kordin. Il-power station ta’ taħt it-Telgħa tal-Kurċifiss intlaqtet, u għalhekk kien sar arranġament biex ikun installat makkinarju fil-mina ta’ taħt il-Barrakka li tagħti għal quddiem id-Dwana l-Antika. Fl-1953 kienet inawgurata l-power station tal-Marsa, din id-darba taħt l-art, għaliex dak iż-żmien il-Militar Ingliż kien jibża’ minn xi attakk minħabba l-Gwerra l-Bierda. Imbagħad, fis-sena 1966, inbniet il-power station tal-Marsa li hemm illum, u l-antika ngħalqet għalkollox. Fis-sena 1991 kienet inawgurata l-power station ta’ Delimara. Dik ingħalqet fl-2015 hekk kif il-ġenerazzjoni tal-elettriku bdiet issir bil-gass impurtat u l-konnettività ma’ Sqallija b’kejbel f’qiegħ il-baħar. Ara: ‘Electricity Generation in Malta, 1896-1964’ ta’ Lorenzo Zahra, fi Treasures of Malta, n. 46, Christmas 2009, Vol. XVIn. 1, pp. 71-78. Ara wkoll: ‘History of Electricity’. Ħajr: Michael Cassar għal bosta sorsi ta’ informazzjoni oħra.

 http://www.enemalta.com; http://vassallohistory.wordpress.com/electricity-in-malta/.

Lufa.jpgLUFA   L-isem ta’ pjanta tropikali u l-frotta li tikber mill-istess siġra. Fit-tul u l-għamla tagħha Il-frotta tixbah ’l-ħjara. Is. xj. L. Luffa aegiptica / L. acutangula. Mill-ġewwieni ta’ din il-frotta issir sponża li tintuża biex tnaddaf il-qoxra tal-ġilda li tkun xotta u qed titqaxxar. Il-lufa ġieli jqabbdulha manku magħha jew jorbtuha mit-truf bi spaga biex wieħed ikun jista’ jaħsel dahru. Hawn min jgħidilha ‘lfufa’. Oriġ. Għ. luffa. Ing. luffa or loofah.

LUMINA    Tip ta’ musbieħ. Dawl li jinxtegħel minn ftila żgħira li tiddeffes f’injama ħafifa biex tgħum fl-ilma ġo tazza u biha ddawwal il-madwar. Dawn it-tipi ta’ msiebaħ kienu jinxtegħlu bosta drabi quddiem xi niċċa tal-Madonna. Fil-festi mbagħad kienu jinxtegħlu kwantità kbira minnhom u jitwaħħlu mal-faċċata tal-knisja biex jagħtu dehra sabiħa matul l-iljieli tal-festa.

lunett pendent 095.jpgLUNETTA    Tip ta’ pittura jew fuq it-tila jew impenġija dirett mal-ħajt, l-aktar fil-knejjes li fihom ikun hemm figura ta xi qaddis. Nafu b’żewġ tipi ta’ lunetti. Hemm dawk il-lunetti li għandhom għamla ta’ nofs qamar iħares ’l isfel. Bosta drabi dawn ikunu fil-kappelluni u mal-ġnub tal-knisja, l-aktar fuq xi ħnejja. Hemm imbagħad dawk it-tpinġijiet li jkunu mal-pilastri fejn l-altar, sewwa sew taħt il-koppla, fejn in-navata taqsam lejn il-kappelluni (ara rirtratt fil-ġenb). Il-forma ta’ dan l-ispazju fejn isiru dawn it-tpinġijiet hu pjuttost triangolari biss mdeffes ’il ġewwa minn nofs. Dan suppost jissejjaħ PENDENT, biss ħafna jgħidulu lunett. F’dawn il-pendenti tara kemm-il darba impinġijin figuri ta’ qaddisin l-aktar l-erba’ Evanġelisti jew xi profeti. Etim. Tal. lunetta minn luna li tfisser qamar.

                               Lunette  Verdala Palace  060.jpg

LUPA   1. Kundizzjoni fejn wieħed ikollu ġuħ li ma jitrażżanx. Leblieba kbira. Tisma’ lil min jgħid, ‘dak illupat’, jiġ., ‘dak għandu ġuħ fuqu, qisu għandu l-lupa’, jew ‘dak illupat għal xi sigarett’. Ħajr: Stephanie Chetcuti. F’Ghawdex, barra illupat, jingħad ukoll illampikat, jiġ., irid jaħtaf u jieħu kollox għalih. Ħajr: Anton F. Attard. Ara: LAMPIK. 2. Riħ sħun li jiġi min-Nofsinhar li jagħmel il-ħsara lill-uċuħ tar-raba’. M.A.V. isejjaħ dan ir-riħ ‘sorta di vento libico caldissimo e dannoso’. 3. Marda tal-ħxejjex li biha x-xitla tibjad u tinxef. 4. Eħtrieq. 5. Għodda biex taqta’ l-injam u li jkollha forma ta’ serrieq tond. Din norm. titħaddem bl-elettriku. L-istess isem jintuża għal serrieq ieħor twil ħafna, bejn 1.5 u 2.3 m, li jkollu żewġ imqabad, wieħed kull tarf, biex is-serratizz jiqata’ bejn tnejn min-nies. 6. Tip ta’ marda li tattakka d-dwieli.

LUPPATA    Kwantità ta’ oġġetti miġbura f’mazz wieħed.  Kelma li jagħtiha Temi Zammit, fl-istorja, ‘Franswà’, meta ż-żagħżugħ mar ‘isewwi xuxtu’ (jaqta’ xagħru) għand il-barbier. Il-barbier jgħid bejnu u bejn ruħu, ‘[…] Dik il-luppata kif kien iżommha?’ Kelma li ma tidhirx la fil-Miklem u lanqas fid-dizzjunarji ta’ Aquilina. biss, donnha għandha kemxejn x’taqsam mal-kelma Taljana, malloppo, li tfisser, kwantità.

LUPRAMENT1    Kelma oħra għal ‘proprjament / proprja’ jew ‘eżatt bħal xi ħaġa oħra’. Ngħidu, ‘Luprament ħuh, kemm jixbhu!’  2. Bi preċiżjoni. Din il-kelma niltaqgħu magħha fl-istorja ‘Lukarda u l-Għadd tan-Nies’, ta’ Temi Zammit: ‘[…] Jien luprament mhux Lukarda jisimni, imma Lutgarda.’ Sors: Nies Bla Sabar u stejjer oħra, p. 56.

LUPU LUPU     Logħba fejn it-tfal joqogħdu madwar tifla li tkun taparsi qed tħaffer ħofra fl-art, waqt li t-tfal jgħidu il-kliem:

           Lupu Lupu x’inti tagħmel?
          Qed inħaffer ħofra
          Għalfejn?
          Għal misħun
          U l-misħun għalfejn?
          Għas skieken
          U s-skieken għalfejn?
          Biex noqtolkom”

U t-tifla tibda tiġri warajhom biex taqbadhom; u min jinqabad joqgħod hu l-lupu. Sors: Alfred Magro, Kelmiet il-Malti, Facebook, 9 ta’ Jannar, 2015.

LUSINGAR    Kliem li jkun fih bosta kumplimenti żejda. Tifħir aktar milli suppost. Wegħdiet fil-fieragħ. Iġġiegħel lil xi ħadd jagħmel xi ħaġa billi tħajru b’wegħdiet fiergħa. Tal. lusingare, M. it-tifsira hi preċiżament l-istess.

LUSTRIN     Kandelabru li jkun imwaħħal mal-ħajt u li fih titqiegħed ix-xemgħa biex iddawwal l-ispazju tal-madwar. Il-lustrin ikollu bħal mera biex id-dawl tax-xemgħa jirrifletti fuqha u b’hekk id-dawl ikun aktar qawwi. Jista’ jkun li d-dawl tax-xemgħa mwaħħla mal-lustrin ikun moħbi mill-għajn, biss il-fjamma tkun imqiegħda b’mod li tirrifletti mal-mera u b’hekk iddawwal il-ħajt. Sors: G.B.F. (1845) u Kalepin (1941).

LUTERUher.jpgLUTERU   Martin Luther (1483 – 1546), jew Luteru kif nafuh il-Maltin kien patri Agostinjan, u professur tat-teoloġija Ġermaniż. Dan kien ħadha qatta bla ħabel kontra l-Knisja Kattolika Rumana, l-aktar minħabba l-użanza mill-Vatikan tal-bejgħ tal-indulġenzi. Fl-1517, kien ippreżenta il-‘Ħamsa u Disgħin Teżi’ kontra din il-prattika. Hu kien irrifjuta li jċedi għall-pressjoni li saritlu mill-Papa Ljun X, biex jirtira dak li qal. Konsegwentement, Luteru kien skomunikat mill-Knisja Kattolika. Dan ta bidu għal dik li hi msejħa r-Riforma, li biż-żmien minnha żviluppaw ir-reliġjonijiet Luterani, Protestanti u oħrajn. B’konsegwenza ta’ hekk, il-kapijiet tal-Knisja Kattolika ħadmet matul is-snin, f’dak li sar biex isseħħ il-‘Kontra-Riforma’. Nafu li fit-tletinijiet tas-seklu sittax, f’Malta kien diġà beda jinħass l-effett tat-tixrid tat-twemmin Luteran. Eż., fis-sena 1539, kien hemm ċertu Don Andrea Axac, għalliem fl-iskola tal-Imdina, li kien beda jxerred it-twemmin Luteran mal-istudenti tiegħu. Fl-1545, jissemma Francois Gisualdo, qassis Franċiż li kien jgħix l-Imdina u li kien Luteran fi twemminu. Fis-sena 1574, Mattew Falzon, il-ħakem tal-Imdina kien ukoll akkużat li kien Luteran. Dan spiċċa biex ħarab lejn Sqallija. Il-Protestantiżmu kompla jitfaċċa f’Malta b’ħafna modi, l-aktar bil-wasla tan-negozjanti minn Franza u tal-Ugonotti, dawk li kienu ħarbu mill-persekuzzjonijiet tal-Kattoliċi. (Ing. Huguenots). Sa żmien tfuliti, in-nies kienu ta’ spiss jgħidu, ‘Ħaqq Luteru’, bħala frażi biex wieħed jisfoga biha. Ara: ‘The Sorcerer Mattew Falzon and the Earliest Infiltration of Lutheranism’, ta’ Giovanni Bonello, Histories of Malta – Deceptions and Perceptions, pp. 13-21.

luzwzu pruwa 357LUZZU    Dgħajsa tradizzjonali tas-sajd użata mis-sajjieda Maltin. Skont il-Prof. Joseph Brincat l-oriġ. etim. tal-kelma ġejja mit-Taljan gozzo li tfisser dgħajsa tas-sajd u li bl-Isqalli tissejjaħ guzzu. Fil-Lvant ta’ Sqallija il-‘g’ tinħass inqas u allura biż-żmien dan il-ħoss waqa’. Minflokk, il-ħoss tal-artiklu (il-) eventwalment twaħħal man-nom uzzu biex spiċċa ‘luzzu’. Il-forma tal-luzzu tbiddel mas-snin. Hawn min jgħid li din id-dgħajsa taf l-oriġini tagħha mill-isperonara. Dan meta l-luzzu kien għadu bil-qala tal-latini. Oħrajn jaraw l-oriġini mill-FIRILLA li hi bħal luzzu fl-għamla tagħha biss iżgħar. Din tal-aħħar għad hemm minnha fil-Kalkara. Fi Sqallija għad hemm dgħajjes tal-qlugħ li jissejħu guzzu.  Ara: Where the Fishing Boat got its NameThe Times, 13th January 2011. 

lwien xxx 0LWIEN     Ħafna mill-kuluri huma assoċjazzjoni ma’ oġġetti magħrufa. Dan biex kull lewn ikun spjegat bi preċiżżjomni skont l-oġġett komunament identifikabbli. Dawn huma xi termini ta’ ilwien kif jinsabu ddokumentati f’diversi sorsi: isfar lellux; jew isfar mewt; isfar bħax-xemgħa; aħmar peprin; iswed faħma; iswed Tork; abjad karti; abjad silġ; iblaq / belqa – sewdieni; ixheb li jfisser lewn il-fenek; idbis /debas; irmiedi samrani – kannella); rmiedi miftugħ – kannella ċar; irmiedi magħluq – kannella skur; lewn il-far – griż; lewn il-ħadid – griż ċar; lewn il-warda – roża; lewn il-ħalib; xagħar qastni (kulur il-qastan); sema kaħlani; idejn koħol nir; sema ċelest; qattusa bebbuxija, leħja xehba (ta’ lewn griż). Ara: Kliem Antik Malti ta’ Godfrey Wettinger, u F. V. (1831).

 

  *          *         *

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     P *    Q *    R *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *

Jekk taf b’xi kliem ieħor jew tifsira differenti …iktibli…

Dawn ix-xogħol hu bbażat fuq il-kitba f’dawn il-ppubblikazzjonijiet. Dawn il-kotba tista’ ssibhom għand il-librara.

           Bejn Kliem u Storja 

           Ara X’Int Tgħid

           Biex il-Kliem Ikun Sew

 

A bejn kliem u storja  Aa ARA X'INT TGHID  A aBiex il-Kliem ikun Sew (1)

Paġni 256                                              Paġni 256                                             Paġni 256
Prezz: Ewro 14.95                              Prezz Ewro 14.95                               Prezz Ewro 14.95

 

Sorsi bibliografiċi l-aktar imfittxija mill-awtur

* E.S.I.   Il-Miklem Malti, Volumi 1-10, ta' Erin Seraccino Inglott,  
(1989).
* F.V.     Maltese Grammar for the Use of the English, ta’ Francis Vella.
(1831).
* F. Vella Dizionario Portatile – Maltese, Italiano, Inglese ta' F.Vella, 
(1843).  
* G.B.F.   Dizionario Maltese, Italiano, Inglese, ta’ Giovann Battista 
Falzon,(1845).
* J.A.    Maltese-English Dictionary, Vol. I & II, ta' Joseph Aquilina,
(1987 & 1990)
* M.A.V.  Lexicon ta’ Ktyb Yl Klym Malti Mfysser byl-Latin u Byt-Taljan 
eċċ., MDCCXCVI, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1796).
* (D)     DAMMA Tal Kliem Kartaginis mscerred fel Fom tal Maltin u Ghaucin,
 ta' Gianfrangesku Agius Sultana, (circa 1757 – 1769).
* V.B.    Dizzjunarju Malti-Ingliż, ta' V. Busuttil, (1900).