t

 

A  *    B  *    Ċ  *    *    *   *    *
Ġ  *    G  *    GĦ  *    *    Ħ  *    *    *    *
*    M  *     N  *     *     *    *    R  *     
T *     *     *    *     *     Ż  *    *
TABAKKIN * TABAL / TABAR * TABIB TAD-DBEJJEB * TABXA * TAĊĊ * TADAM * TADARNADUR ISRIRA * TAFANAR * TAGĦMIR * TAĦĦAN * TAĦRIKA * TAKKALJA * TAKKWIN * TALJA * TALJAKARTI * TALJAMAR * TALJARINI * TALJOLA / TARJOLA * TAL-LASTKU * TAMRA / TAMLA * TANIT (ara: AXTARTE) * TAQDIM / TQADDIM * TAQRIS * TAQSIRA * TAQTIGĦA * TAQWIS * TARKIJA * TARTANA * TARXA * TARXIEN, ĦAL * TARZNA * TAVLAMENT * TAWWES * TAZZA * TBAĦĦIR * TBENĠILA * TBERFIL * TBIGĦ * TBIĦ *TEATRIN * TEBBIEĦ * TE DEUM * TEDIBOJ * TELLAR * TELLERITA * TELLISA / TELLIES * TELUN * TEMPRIN/A * TERĦA * TERĦA TAL-ALTAR * TERRAĊĊU / TERRIĊĊU * TERRAMAXKA * TERRA MELITENSIS * TERRAPIEN * TERREMOTI * TERRIEĦA * TERTEX * TERTUQA * TERZJARU * TEWBA * TEWJA / TIWJA * TGĦAM * TIDMIS * TIFOJDE * TIGAN * TILQIM * TIN TAĊ-ĊAPPA * TINSIL (ara: TINSILA) * TINSILA * TINT * TINTINNABULU * TIRANTA * TIRATURA * TIRJAKA / TRIJAKA * TIRJIX * TIRXA * TISWIJA * TITOTLA * TITULAR * TJARA * TLIEF * TRIRENJU * TKARKIR * TMINTAX-IR RBIEGĦI (ara: IR-RBIEGĦI) * TMONTOX * TNIEBRI, L-ERBGĦA TAT- * TOBI * TOFET (ara: MOLK) * TOKIS * TOKK, IT- * TOKKALAPES * TOLBOJ * TOMBA * TOMNA / TUMOLO * TONI BAJADA / TONI BAJJADA * TONKA * TONSURA * TOPPU  * TORBA * TORK * TORKJU * TORĊMAN * TORNALETT * TORPEDINI * TORPEDINIERA * TORRE DELLO STENDARDO * TOSKU * TOXX * TOŻA * TQALFIT * TRABOKK / TRABUKETT * TRAFANAL * TRAJBU * TRAJJA * TRAK * TRAKOMA * TRAMIĠĠJANA (ara: DAMIĠĠJANA) * TRAMM * TRANJA * TRANSULAZZJONI * TRAPASSJONI (ara: VJATKU u MOTA), TRAPASSJONI * TRAVERS * TRAVERSIJA * TRESPIKOS * TREVIRA * TRIBUNA * TRICLINIUM * TRIDU * TRIJA * TRIKKITRAKK * TRITTIKU * TRIZZA * TROFEJ * TROGLODITIŻMU * TROLL * TROMBA * TROMPE L’OEIL * TRONĠA * TRONK / TRONKU * TRUNĊIERA * TUBERKOLOSI * TUBRU * TUFFIEĦ TA’ ADAM * TULA * TULL * TUMAKKA * TUMBARELLU * TUNNARA * TUPPAN * TUQQALA * TURGUT RAIS * TURKOPILIER * TURRETTA * TURRUN * TURU RIZZU * TUSTIERA / TESTIERA * TUTEMP / TUTEMBA * TUTTU * Tużell ? TWEŻWIŻ *

 

tabakkial_pipeTABAKK   It-tabakk daħal fl-Ewropa fis-seklu sittax minn Kuba bis-saħħa tal-Ispanjoli, li tħajru mill-abitanti ta’ hemmhekk, meta rawhom ipejpu l-weraq ta’ din il-pjanta. Fis-seklu sittax, din il-pjanta  kienet bdiet tkun ikkultivata fil-pajjiżi Mediterranji u anki f’partijiet tal-Lvant tal-Ewropa. Il-weraq ta’ din il-pjanta kien jiġi kkunsmat bħala niskata li titpoġġa f’kaxxa żgħira apposta li kont tista’ ġġorr faċilment fil-but. Meta jfettillu dak li jkun jieħu naska, jiġ., ixammem it-tabakk ma’ mnieħru għal gost. Nafu li sa nofs is-seklu sbatax, it-tabakk kien diġà beda jkun impurtat f’Malta. Bil-mod il-mod it-tabakk beda jintuża biex ipejpuh bil-pipa. Fis-seklu dsatax, it-tabakk bdew ipejpuh bħala sigarru u wara bħala sigarett u allura x-xamm tan-niskata tat-tabakk naqas sew. Fis-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin f’Malta kien hawn bosta kumpaniji li kienu jipproduċu s-sigaretti, u t-tabakk kien anki jkabbruh lokalment. Ara: NASKA / NISKATA. Tal. naschata – M. xamma. Ara: 18th Century Food HabitsMalta, Europe and the Mediterranean ta’ Dr. Carmel Cassar; ‘Tobacco in Malta at the Time of the Knights’ ta’ Giovanni Bonello, Histories of Malta, Confessions and Transgressions, Vol 9,  pp. 112 – 139. Slavery in Malta, Wettinger p. 542.

TABAKKIN    V.B. (1900) isejħilha TABAKKIERA.  Kaxxetta tal-metall li kienet tinġarr fil-but tas-sidrija biex fiha jitpoġġa t-tabakk tan-niskata jew tat-tipjip. Ing. snuff box. Ara: NISKATA.

TABAL / TABAR   (Pl. otbla / itbla)   Tanbur.   TABBAR   Wieħed li jdoqq it-tanbur. Idj. Ma jibżax mid-daqq it-tabar, jiġ., ma jibżax mit-tnabar tal-gwerra. Sors: Kif  Ngħiduha.

TABIB TAD-DBEJJEB     (D.) Veterenarju.

TABERBINA / TAWERMINA   Isem bih kien magħruf antikament ir-raħal ta’ Taormina fost il-Maltin likienu jikkumerċjaw m’ Sqallija u l-Italja. M.A.V. (1796).

TABIB TAD-DBEJJEB    Tabib li jikkura l-annimali. Veterenarju.  (D)  Medico degli animali.

TABXA    1. Somma flus li wieħed hu obbligat li jħallas.  2. Sitwazzjoni diffiċli. A. de S. jispega din il-kelma fid-Damma bħala conculina di rame. Fid-dizjunarju Tal. sibt concolina li tfisser, tip ta’ bebbux jew arzell tal-baħar; biss, f’dan is-sens, din il-kelma qed tfisser għoqda jew ingropp f’zokk ta’ siġra. Għ. dabxa. M.A.V.  iżid, somma grande.

tadamTADAM  Isem xj. Solanum lycopersicum. It-tadam inġab mill-Amerika fl-Ewropa mill-Ispanjoli, snin wara li Cristoforo Colombo skopra dan il-kontinent. L-isem fil-fatt ġej minn tomati, nom mogħti fl-ilsien Nahuatl, mitkellem mill-Azzeki tal-Amerika Ċentrali. It-tadam beda l-ewwel jitkabbar fl-Ewropa mill-Ispanjoli, imbagħad, bil-mod il-mod, sar popolari  fin-nofsinhar ta’ Franza u fl-Italja fis-seklu sittax. Fis-seklu dsatax fl-Italja t-tadam beda jintuża bħala polpa biex titħallat fil-platti tal-għaġin. A. De S. jinkludi dan l-isem fid-dizzjunarju tiegħu id-DAMMA, (ċ. 1750-67) bħala TUFFIEĦ TA’ ADAM u jagħtih l-isem xjentifiku tiegħu bħala, lycopersicum. Dan iffisser li t-tadam f’Malta kien qiegħed ikun imkabbar u naturalment ikkunsmat diġà għal ħabta ta’ nofs is-seklu tmintax. Dominique Miége, jinkludi din il-pjanta f’lista estensiva ta’ prodotti agrikoli u pjanti li kienu jitkabbru lokalment, fiż-żmien li dam Malta (Histoire de Malthe – 1841). Hu jagħti l-isem xjentifiku bħala Lycopersicum esculentum kif ukoll l-isem bil-Malti, tuffieħ ta’ Adam. Dan għaliex fl-antik it-tadam kien imqabbel mat-tuffieħ. Fil-kalendarju tal-bdiewa li s-Società Economica Agraria kienet ippubblikat (1849), it-tadam jissemma bħala wieħed mill-prodotti li għandhom ikunu miżrugħa fix-xahar ta’ Jannar. Sas-seklu għoxrin it-tadam kien sar popolari sew f’Malta tant illi beda jittiekel bħala kumpanaġġ mal-ħobż biż-żejt. L-etimoloġija turi li l-kelma tdam ġejja minn ta’ ‘dam’ jew dagħmi, rif. għal kulur karg aħmar. Ngħidu, ‘aħmar dagħmi’ – idgħam (maskil), dagħma (fem). Inkella, demmi, jiġ., li jagħti xeħta ta’ kulur id-demm. Ara: Wikipedia;  Storja tal-Kultura tal-Ikel f’Malta, ta’ Kenneth Gambin u Noel Buttigieg – PIN, 2003.) Kalendarju tas-Società Economica Agraria, 1849, kitba ppreżentata minn Ġużi Gatt, (www.Ilmiklem.com), u Histoire de Malthe, ta’ Dominique Miége (1841). Sors taletim. E.S.I.

Hagar_Qim_Jean HoeulTADARNADUR ISRIRA  /  DJAR NADUR IS-SHGHARA.  Fl-1778 ġie Malta il-pittur Franċiż Jean Houel. Fost il-postijiet li żar kien hemm l-fdalijiet tal-ġebel ta’ Ħaġar Qim li hu pinġa, bħalma jidher fir-ritratt. Fid-dokumenti tiegħu, Houel jgħid li n-nies ta’ dawk l-inħawi kienu jsejħu dan il-ħaġar ‘Tadarnadur Isrira’. Dan minkejja li nafu li sa dan iż-żmien, is-sit arkeoloġiku kien magħruf bħala Ħaġar Qim. Fil-ktieb tiegħu Ancient and Modern Malta, Louis de Boisgelin, Kavallier tal-Ordni, ukoll jagħti l-istess isem lil dan is-sit. Biss jispeċifika li din ir-referenza kienet għal dak il-ħaġar li kien jinsab forma ta’ ċirku qrib it-tempju prinċipali. Lejn tmiem is-seklu dsatax, l-istudjuż u arkeologu Anetto Caruana wkoll isejjaħ dan il-post bl-istess isem, biss hawn l-isem jinqara b’mod li jagħmel aktar sens topografikament: ‘Diar Nadur is-Shghara’. B’hekk nistgħu ngħarfu l-pronunzja proprja bħala ‘Dar/Djar Nadur ix-Xagħra’. (Ara: NADUR u ara: XAGĦRA).  Ara: Malta – Prehistory and Temples ta’ David H. Trump, 142-147, u The Mystery of Hagar Qim, ta’ Karl Mayrhofer.  

TAĊĊ   Musmar qsajjar li jintuża biex jissammru oġġetti ta’ ċertu ċokon, eż., il-qiegħ / il-pett taż-żarbun mal-bqija, jew drapp tal-kanvas mal-injam. Sqal. tacciachiodo (Kastilljan:  tacha).

TAFANAR    Il-warrani  ta’ annimal jew ta’ xi bhima tal-għelieqi. Tal. tafanario. Qbl. TRAFANAL.

TAFJA    Ħass ħażin, għaxwa. M.A.V. (1796), juża din il-kelma hekk: ‘tagħtu tafja’.

TAGĦMIR   Sett jew settijiet ta’ ħwejjeġ.  ĠHIEŻ tal-għarusa. Fl-istorja, ‘L-anġlu l-ikħal’, G. Aquilina, jgħid hekk, ‘[…] Lwiza [lit-tifla tagħha] tagħtha tagħmira ħwejjeġ għat-tfal […]’. Sors: Ġabra ta’ Proża għat-Tfal, R. Vella Tomlin, p. 9. Fir-rumanz Raġel bil-Għaqal, (1943) p. 65, Ġużè Galea juża din il-kelma b’dan il-mod: ‘[…] Mekkek’ [isem ta’ wieħed mill-karattri fir-rumanz], ’kixef tagħmira snien sofor […]’.

TAĦĦAN      Dak li jitħan il-qamħ fil-mitħna. 

TAĦRIKA    1. Biċċa laħam, eż. taħrika taċ-ċanga. 2. Taħrika tal-qorti / tal-pulizija. 3. Moviment jew ċaqliq. 3. Xi ħaġa eċċitanti sesswalment. Fid-Damma A. de S. jispjegaha hekk: citazione fatta da un Sbirro, chiamato uffiziale, a qualche persona perche ad un giorno destinato comparisca nel Tribunale o sia Giustizia avant’ il Giudice unitamente con chi fece l’istana per far la domanda.

TAĦWIĦ      Omosesswalità.  M.A.V. jispjegaha bil-Lat. praepostera libido, paederastia, u Tal. pentapolia.

TAGĦSID/A      Jew għasida.  Taħwida ta’ ingredjenti fl-ikel jew affarijiet oħra, magħmula minn materjal pjuttost likwidu. Fig. din hi rif. għal xi sitwazzjoni li tkun mgħarrqa u / jew ikkomplikata għall-aħħar. A. de S. jgħidlilha taħlita ta’ ingredjenti tal-ikel tat-tiġieġ. M.A.V. jfissirha bit-Tal. bħala impastatura.

TAJFA     Riġment jew grupp ta’ suldati. TAJFIaġġ,, jew, tat-tajfa, rif. għal xi ħadd msieħeb ma’ ieħor f’xogħol jew kummerċ. Xi ħadd tal-familja; xi ħadd ta’ ġewwa. Din il-kelma insibuha miktuba fir-rumanz, Żewġ Anġli – Inez u Emilja, (traduzzjoni ta’ Dun Karm Psaila – 1934) p. 104, fejn Emilja tlissen dan il-kliem, ‘[…] ħalli nġibha [lil Ineż] tgħammar magħna u nkunu t-tlieta tajfa waħda […].’ Sors ieħor: E.S.I.

TAKKALJA     Biċċa drapp bħal żigarella li tintuża biex jintrabtu l-kalzetti mal-pexxul jew it-tights mal-koxox. Sqal.  Taccaghu / taccaghia, fettucia di seta, cuoio o altro loccio con cui si legano le calze. Sors etim: J.A. Ing. garterAttaccagghia: nastro per attaccare. Ara: HONI  SOIT  QUI  MAL  Y PENSE.

TAKKWIN   Ktejjeb żgħir li fih dak li jkun jista’ jniżżel xi notamenti. Tal. taccuino. Bit-Taljan dan kien jirriferi għal tip ta’ djarju jew kalendarju.

TAL-LASTKU   Għan-nies ta’ Ħal Luqa, fi żmien nofs is-seklu tmintax, din kienet riferenza għal Mikelanġ Sapiano u l-invenzjoni tiegħu. Mikelanġ Sapiano (1826-1912) kien arluġġar magħruf ħafna, li ħadem magni tal-arloġġi u rrestawra bosta oħrajn. Kien bniedem kapaċi jivvinta u jaddatta għall-bżonnijiet tal-mument. Darba minnhom kien ivvinta rota biex biha jkun jista’ jivvjaġġa ta’ kuljum mill-Imqabba, raħal twelidu, sa Ħal Luqa, ir-raħal fejn kien jaħdem. Din ir-rota kienet magħrufa min-nies bħala ‘tal-lastku’ għax kienet magħmula minn rota kbira fuq quddiem u żewġ roti iżgħar fuq wara, li kienu jiffunzjonaw bħal speċi ta’ tricycle, billi bejniethom jintrabtu xi kordi tal-lastiku. Hekk kif Mikelanġ kien jitfaċċa fit-toroq ta’ Ħal Luqa, isuq din ir-rota, in-nies kienu jinħasdu għal dik id-dehra – ma ninsewx li sa dak iż-żmien l-uniku mezz ta’ trasport kien bil-bhejjem, u r-rota (bicycle) daħlet f’Malta aktar tard, lejn l-aħħar tas-seklu dsatax. L-ommijiet kienu jbeżżgħu lit-tfal tagħhom billi jgħidulhom, ‘Idħlu ’l ġewwa għax ġej Tal-Lastku.’ Ara: Juann Mamo – Ġrajja Maltija, p. 77; Ara wkoll: Juan Mamo ta’ Frans Galea, pp. 226, 227.

TALJA     1. Biċċa injama dejqa u ta’ ċertu tul li biha kien ikun irreġisrat l-bejgħ li jsir mill-bidwi lill-pitkal. Sistema li biha l-pitkal u l-bidwi kienu iżommu l-kontijiet tal-bejgħ li jkun sar bejniethom. Dan kien isir billi tintuża speċi ta’ riġa li fuqa jitnaqqxu sinjali li juru l-kwantità ta’ bejgħ li jkun sar u għaldaqstant, il-ħlas li jkun dovut mill-pitkal lejn il-bidwi skont il-bejgħa. Meta din l-injama kienet tintuża għal kollox, il-pitkal kien jaħraqha u jibda’ waħda ġdida. Sors: Damma u E.S.I.  2. Forma ta’ taxxa jew multa. 3. Parank b’żewġ buzzelli. Sors E.S.I u V.B. (1900).

TALJAKARTI     Sikkina jew xafra li norm. tkun fuq l-iskrivanija biex tintuża meta wieħed ikollu bżonn iqatta’ xi karta f’biċċiet.  Talj.  taglia + carta.

TALJAMAR     Il-parti ta’ quddiem ta dgħajsa jew bastiment li tofroq l-ilma. Sors: E.S.I. Ing. Cutwater. Sors: V.B. (1900).

TALJARINI   Għaġin li jmur mat-tisjir tal-brodu, f’forma twila u magħmul bħal FDEWWEX. Sors: E.S.I. ribbon vermicelli, V.B.(1900).

tarjola u rampilaTALJOLA / TARJOLA   Rota tal-injam jew tal-ħadid li magħha jiddawwar ħabel biex jintrefgħu oġġetti ta’ toqol b’ħeffa u bl-inqas tbatija. It-taljola tintrabat u tiddendel f’diversi modi, pereż., fuq il-ħorża tal-bir biex wieħed iniżżel jew itella’ l-barmil bl-ilma. Sqal. Tagghiola, ordigno di ferro con due morse  a scatto con che si pigliano animali. Sors etim: J.A.  Ara: ĦERŻA.

TAMARISK      Ara:  BRUKA.

TAMES    Il-qtar li jittieħed mill-istonku tal-ħaruf li jkun għadu qatt ma ħa xejn ħlief il-ħalib tal-omm).  Ara:    BAQTA.

tamlamaTAMRA / TAMLA  (Pl. tamar jew tamal).  1. Frotta mis-siġra tal-palm. Is. xj. Phoenix dactilifera. Għalkemm is-siġra tal-palm tikber f’Malta, din ma tagħmilx frott li jimmatura biżżejjed biex ikun tajjeb għall-ikel. Dan għaliex biex jimmatura t-tamar, is-siġra trid tikber f’temperatura li tlaħħaq sa erbgħin grad u fuqhom. Etim. Għ. tamr – rif. għal din il-frotta u frott ieħor inġenerali. Frott misjur, imqadded bix-xemx. Fil-Koran hu rrakkuntat episodju, meta l-Madonna kienet se telled lil Ġesù, semgħet vuċi tħeġġiġha li biex issostni ruħha kien imissha tiekol it-tamar tal-palm. Dan għamlitu billi regħdet iz-zokk tas-siġra tal-palm biex it-tamal jaqa’ fl-art. (Qur’an 19: 25-26). B’hekk s-siġra tal-palm hi kkunsidrata mill-Musulmani bħala siġra sagra. Fid-dinja Għarbija, it-tamar hu tamra4fkkunsidrat nutrijent importanti għan-nisa tqal. 2. Tip ta’ mollusk ta’ forma żengulija li jikber ftit ċentimetri, b’kulur kannella skur jew ċar. Is. xj. Mytilus lithophagus., It-tamar jinsab ħafna drabi f’toqob li jkun ħaffer hu stess fil-blat. L-għaddasa kultant jitfgħu ċnagen fil-baħar biex fih jikber it-tamar. Wara ċertu żmien, il-ġebel jittella’ mill-għaddasa. Dawn ifarrku l-ġebla biex jaqilgħu t-tamar minnha. Dan il-frott tal-baħar kien jinbiegħ fit-toroq mill-għaddasa stess. Ġieli kont tara wkoll fit-toroq xi ħadd b’dixx mimli tamal biex iħajjar lin-nies jixtru biljett, li jitla’ mal-prima. Min jaqta’ n-numru jirbaħ id-dixx kollu. Ing. Sea date / date-shell.   

TANIT     Ara: AXTARTE

TAQDIM / TQADDIM   1. Pass jew passi ’l quddiem; ċaqliq tas-saqajn. 2. Tqaddem oġġett billi tagħmel ħafna użu minnu. Sorsi: J.A., E.S.I. u M.A.V.

TAQRISA    Kelma li ġejja mill-verb ‘qarras’ – jiġ., għafas oġġett niedi bejn is-swaba’ biex minnu jinfesaq xi materjal. It-tqarris kien il-proċess li bih isir it-taħlit tal-eskrement niedi tal-baqar mat-tiben. Din it-taħlita kienet utli biex il-bdiewa ikebbsu n-nar minflok ma jużaw l-ħatab. Biex din it-taħlita tinxef, dan il-materjal kien imbagħad jitwaħħal ma’ xi ħajt għal xi jiem fix-xemx. Ara: BAGĦAR. Sors: Damma.

TAQSIRA  Biċċa laħam taċ-ċanga li tinqata’ forma ta’ mrewħa mill-parti tal-ġenb tal-barri. Parti estiża tal-fillitt. Biċċa laħam tarija minn din il-parti li tissajjar u tittiekel mal-brodu. Ing. Goose skirt jew bavette.

TAQTIGĦA   1. Qatgħa ta’ affarijiet, laħam jew ħut. Eż., ngħidu, ser insajjar taqtigħa lampuka, jiġ., il-ħuta ser tkun imqattgħa f’ħafna biċċiet. Nom mill-verb qata’ bħal qata’ f’biċċiet. 2. Battalja, ġlieda bejn ħafna nies. ‘Ngħidu, ‘saret taqtigħa kbira li ħadet bosta sigħat’.

TAQWIS   Kelma li ġejja mill-verb ‘qawwes’, jiġ., għamel forma ta’ qaws. Rif. norm. għat-tgħawwiġ tal-qaws, jew kif kien magħruf ukoll il-‘water’, biex id-daqqaq jinfex (irattab u jiftaħ) il-ħjut miġbuda u mtawla tal-qoton. M.A.V. (1796) jispjega din il-kelma bħala l-att sesswali u jittraduċiha bil-Latin bħala coitus u actus venereus.

tarbux fez hatTARBUX    Beritta forma ta’ ċilindru żgħir, jew forma ta’ qasrija żgħira rasha ‘l isfel, norm. ta’ kulur ħamrani u li magħha tiddendel  ġummiena min-nofs. It-tarbux, jew feż kif inhu aktar magħruf, jintlibes l-aktar mill-irġiel f’pajjiżi Għarab kif ukoll mill-Griegi, is-Serbi u t-Torok, li jżommu mal-ilbies tradizzjonali. It-tarbux hu magħruf bħala feż minħabba li kien f’din il-belt tal-Marokk li d-drapp bill-kulur ħamrani kien jinħadem l-aktar.

TARKIJA   Qala’ pjuttost kwadra iżda mhux eżatt, li tittella’ ’l fuq mill-qala’ prinċipali. Din kienet tintuża l-aktar fuq l-ixprunara. Sorsi: M.A.V. (1796).  E.S.I. Biċċa qala. Ing. Sprit sail. V.B. (1900).

TARLATURA     Trab fin li jaqa’ mill-injam meta dan tmissu s-susa.

TARO       (Pl. tari).  Ara: RBIEGĦI u FLUS TA’ ŻMIEN l-ORDNI.

tartana maritime museum xTARTANA   Dan kien l-aktar bastiment użat fil-kummerċ bejn Malta u Sqallija fis-sekli sbatax u tmintax. Bastiment twil bejn 16 u 20 m. Oriġ. dan kien jintuża għas-sajd iżda mbagħad beda jintuża wkoll biex iġorr il-merkanzija. It-tartana kella qala’ wieħed tal-latini u pollaccone, jiġ., qala’ triangolari fuq l-arblu ta’ quddiem. It-tartana kienet kapaċi ġġorr tagħbija ta’ 800 qantar (64,000 kg.) Il-pirati Maltin kienu anki jużaw dan it-tip ta’ bastiment biex jattakkaw u jisirqu minn bastimenti oħrajn.

TARTARUN    Xbiek li norm. ikun minsuġ irqieq u li jieħu l-forma ta’ borża kbira jew kwadra li jitkaxkar mid-dgħajjes tas-sajjieda bl-iskop li jinqabad il-ħut iż-żgħir u rqieq. It-tartarun ġieli jitkaxkar ma’ qiegħ il-baħar għall-istess skop. Ngħidu, ‘ħut tat-tartarun’ meta nirriferu għal ħut irqieq.

TARXA   Tfarfira ħafifa bil-pinzell biex tnaddaf. Xkupa żgħira. (D.) Scopatura, scopata. Voce di contadini usata e di raro. M.A.V. jgħid, piccola spazzatura.

TARXIEL     M.A.V. Nome di una terra in Malta. Ara: TARXIEN, ĦAL.

TARXIEN     (D.) Uomo assordato, jiġ., bniedem trux.

TarxienMG_2252TARXIEN  ĦAL    Din il-lokalità bdiet minn raħal żgħir prob. fis-seklu ħmistax. L-oriġini tal-isem mhux ċert u jista’ jfisser bosta affarijiet. Bl-Għ. tarxan ifisser post jew wesgħa fejn jitrabbew l-isqra; tarx bl-Għ. tfisser ukoll merħliet; tirxa (pl. tirxien) hi kelma simili għal tarġa jew ġebla maqlugħa ’l barra minn mal-ħajt jew minn mal-blat. Din tal-aħħar tagħmel sens jekk l-isem qed jirreferi għal xi ħaġra minn dawk tat-tempju li għandhom mnejn baqgħu jidhru  fi żminijiet aktar riċenti. Sors. Etim. J.A.  

Tarzna dock one

TARZNA    Kien fix-xatt tal-Birgu l-ewwel lok fejn l-Ordni ta’ San Ġwann stabbilixxa l-arsenal tiegħu. Dan kien preċiżament qrib il-knisja ta’ San Lawrenz, sewwasew fejn illum hemm il-Mużew Marittimu. Hawn  inbniet struttura bl-arkati biex ix-xogħol seta’ jsir kull meta jkun hemm bżonn. F’dan l-arsenal ġieli kienu jinbnew mat-tliet bastimenti fis-sena, u kien isir ħafna xogħol ta’ manutenzjoni fuq l-istess imriekeb. Biż-żmien, l-Ordni bdiet tuża x-xatt ġewwieni ta’ Bormla biex taħżen l-injam tal-ARŻNU – minn fejn oriġnat il-kelma tarzna – li kien impurtat għal dan ix-xogħol. Hawn kien il-bażi fejn żviluppat it-tarzna aktar tard fi żmien l-Ingliżi. Oriġ. Sqal. Arsenali li suppost kienet aktar ref. għall-għodda tal-gwerra. Il-kelma b’tifsira eqreb għax-xogħol ta’ manutenzjoni fuq ix-xwieni kienet darsena. Ara: BAĊIR. Ara wkoll:  Il-Flotta ta’ L-Ordni ta’ San Ġwann, ta’ Joseph Muscat;  Maritime History of Malta: ‘The Arsenal 1530 – 1798’ ta’ Joseph Muscat, Birgu A Maltese Maritime City Vol 1, pp. 255-325. ‘The Establishment and the Organisation of the Hospitaller Shipyard in Galley Creek of Malta’s Grand Harbour, 1701-1741’, Anton Quintano, Sacra Militia Issue 1 – April 2002, pp. 19-21. ‘The Order’s Arsenals’, Lorenzo Zahra, Heritage Vol. V pp. 1425-1428. The Birgu Galley Arsenal ta’ Joseph Muscat. Maltese Ports, ta’ Joseph Muscat. ‘The Knight’s Arsenal’ A Miscellanea of Historical Records, Captain J.M. Wismayer, pp. 1-10.

TAVLAMENT    Dan hu l-injam jew il-paljol li jiksi qiegħ id-dgħajsa. Art magħmula mill-injam bħal parkett. Idj: ‘X’it-tavlament trid?’ – esklamazzjoni li kultant wieħed jagħmel meta jitlef il-paċenzja għax xi ħadd jikkuntlarjah. Ara: PALJOL.

TAVLOZZA    Biċċa injama maħduma fit-tond u li jkun fiha toqba biex il-pittur ikun jista’ jżommha hu u jħallat il-kuluri li jkollu bżonn fuqha; l-istess jista’ jużaha meta jbill il-pinzell fuq il-kulur biex ilaqqtu biex ipinġi bih fuq it-tila.

TAWS / TAWES   Pagun.

TAZZA, IT-  Fl-antik din kienet rif. għad-duwa li kienu jamministraw, magħmula mill-brandi, lumi magħsur u ilma żahar kontra s-SABB. Rif. għall-mediċina, li fis-seklu dsatax, kienu jagħtu fl-isptar lil dawk morda bil-kolera. Ara: KOLERA. Minħabba li l-pazjent, minkejja li jkun xorob din il-mistura, kien ħafna drabi  jmut,  kienet xterdet ix-xniegħa li t-taħlita kienet tingħata apposta mill-isptar biex iġġiegħel il-pazjent li jmut fi ftit żmien. B’hekk din il-mediċina ħadet reputazzjoni kera u ta’ spiss kont tisma’ minn jgħid: ‘tawh it-tazza’ – bħallikieku taw xarba biex joqtluh.

TBAĦĦIR     Ritwal li bih tiffumiga d-dar, jew trewwaħ fuq in-nies jew annimali biex tippurifika. Dan kien u għadu ritwal li jsir fid-djar ta’ bosta familji Maltin. Il-weraq taż-żebbuġ li jkun imbierek waqt il-quddiesa f’Ħadd il-Palm jittieħed id-dar u jiġi maħruq, biex b’hekk id-duħħan jinfirex u jnaddaf mill-ħażen. Ġieli anki l-irziezet kienu jitbaħħru biex ikunu protetti l-bhejjem minn l-għajn ħażina. Dan ir-ritwal kien u għadu meqjus aktar forma ta’ superstizzjoni milli rit reliġjuż approvat mill-Knisja, l-aktar għax dan it-tbaħħir ma jsirx mis-saċerdot iżda minn min nies komuni.

TBENĠILA    Kaħħala, tebgħa skura fuq il-ġilda li toħroġ wara li xi ħadd ikun qala’ xi daqqa mingħand xi ħadd jew ħabat ma xi mkien. Ngħidu, ‘Mal-waqgħa tbenġel waħda sew minn fuq s’isfel’. Il-kelma tbenġil hi relatata mal-brunġiel għaliex meta wieħed jitbenġel ikollu kaħħala ta’ lewn il-brunġiela. Sors etim: J.A.

TBERFIL    1. Żigarella li tinħiet mat-tarf tal-libsa biex tagħlaq u tipproteġi l-ħjata tad-drapp.  2. Disinn ta’ linji rqaq iserrpu, li ħafna drabi jiddekoraw oġġetti bħal karettuni, kemm dawk tat-tagħbija kif ukoll dawk tas-serkin, karozzi tal-linja antiki u luzzijiet.     

tberfil 03717 - Copy

TBERMIĊ    (Mill-verb bermeċ). Il-proċess li wieħed jagħmel meta jobrom xi ħaġa, bħal għaġina jew tafal bejn il-BEHEM u l-werrej biex irattab l-oġġett u jagħtih il-forma li hemm bżonn. M.A.V. jgħid hekk: muovere le dite indice pollice premendo  pasta e simile. Ara: FETTUL.

TBIEGHTBIGĦ  Il-proċess tal-istampar tal-kotba kif ukoll xogħol ieħor fil-produzzjoni u l-pubblikazzjoni tal-gazzetti. Qabel il-proċess kien jinkludi wkoll l-issettjar u t-tqegħid tat-tipa  fil-makkinarju biex dan ikun mitbugħ u ppubblikat. L-ewwel xogħol tat-tbigħ b’mod kummerċjali kien sar f’Mainz, fil-Ġermanja minn Johannes Gutenberg fl-1450. Madwar l-1452 Gutenberg kien beda x-xogħol biex tkun stampata l-Bibbja bil-lingwa Ġermaniża. Fl-1642 kienet daħlet f’Malta l-ewwel magna tat-tbigħ, bil-permess speċjali tal-Gran Mastru Lascaris. Biss din qatt ma ntużat għaliex kienet inqalgħet kwistjoni mal-Inkwiżitur u l-Isqof li kellhom id-dritt jiċċensuraw il-pubblikazzjonijiet li jkunu mitbugħa f’Malta. Il-matbgħa li tagħmel dan ix-xogħol kienet inżammet fil-Palazz tal-Gran Mastru l-Belt, Valletta u wara ttieħdet fil-kanċellerija tal-Ordni li kienet tinsab sewwasew fil-bini li hemm faċċata tal-Palazz. Kien biss fis-sena 1756 li t-tbigħ beda jsir hawn Malta. Fi żmien l-Ingliżi, sal-1839, il-pubblikazzjonijiet kienu ristretti ħafna għax kien isir biss bil-permess speċjali tal-gvern. F’Marzu ta‘ dik is-sena ċertu George Percy Badger, u oħrajn  jistampaw l-pubblikazzjonijiet tagħhom. Hekk bdew jagħmlu wkoll xi refuġjati Taljani li kienu qed jaħdmu minn Malta għall-unifikazzjoni tal-Italja. Sa nofs is-seklu għoxrin, it-tebbiegħa kienu wkoll ħafna drabi, il-pubblikaturi u l-bejjiegħa tal-istess kitba li kienu jipproduċu. Ara: ‘The Introduction of Printing’, pp 81-86; ‘The Press in Malta under the French’  (1798-1800); ‘The Printing Press in Malta under the British (1800-36)’, pp.338-340, it-tlieta li huma kitba ta’ Joseph F. Grima f’Heritage Encyclopedia; The Life and Times of Grand Master Pinto, Carmelo Testa, p. 178; Lost Maltese Newspapers of the 19th Century,  Arnold Cassola.     

TBIĦ    Tisjier tal-ikel.  Qawl: Tbiħ imsaħħan jintaraf minn togħmtu. (D.) Brodu jew soppa eż., ‘tbiħ ta’ ful imqaxxar’. Sors (Damma). TEBBIEĦ  Kok. Bniedem li jitboħ.  TEBBIEĦA   Kuċiniera. Sors: E.S.I.

TE  DANSANT    Laqgħa ta’ ħbieb li waqt li jkunu qed jixorbu t-te jkunu jistgħu jiżfnu għad-daqq tal-orkestra.  Sors: E.S.I.

TE DEUM  / TEDEW/M    Dan hu l-innu ta’ talb ta’ radd il-ħajr lil Alla li jitkanta fil-knejjes. L-isem komplut hu Te Deum Laudamus, li jfisser ‘Lilek O Alla Infaħħruk’. Dan jitkanta bħala ringrazzjament lil Alla f’ċelebrazzjonijiet liturġiċi. B’mod aktar komuni l-Maltin isejħulu it-‘TEDEW jew ‘tedewm’.  Ara: KANT AMBROŻJAN.

teatrinTEATRIN   Rif. kemm għal teatru żgħir. Rif. ukoll għall-produzzjonijiet teatrali nfushom ta’ kwalità mhux daqstant raffinata, li kienu u għadhom isiru minn kumpaniji tad-dilettanti. Fit-teatrin tradizzjonali jittellgħu produzzjonijiet bħal fares, drammi, kant u żfin li jkunu maħduma mill-istess grupp ta’ atturi. Ġieli dawn l-għaqdiet jaddottaw xi xogħlijiet magħrufa barranin. It-teatrini tal-komunità parrokkjali kienu popolari ħafna fis-seklu dsatax u komplew jikbru fis-seklu għoxrin. Fis-seklu dsatax insibu kumpaniji bħas-Soċjetà Filodrammatica tal-Belt Valletta, u  Tan-Naħa l-Oħra li kienet il-Birgu. Kumpaniji bħal dawn kienu jtellgħu xogħlijiet bil-Malti. Fost il-kittieba tal-palk ta’ dak iż-żmien kien hemm Carmelo Camilleri, ċertu Savona u l-istoriku Pietru Pawl Castagna. Fis-seklu għoxrin bdew jiżdiedu l-kumpaniji fil-parroċċi. Forsi l-aktar xogħol farsesk antik tat-teatrini li jibqa’ jissemma hu Żeża tal-Flagship ta’ Mikielanġ Borg u It-Tieġ ta’ Karmena Abdilla, li kien kiteb Charles Clews fis-sena 1955 – kummiedja brillanti, addattata minn karattri tar-Rediffusion għal fuq il-palk. Ara: Kitbiet Dwar it-Teatrin, Testimonjanzi, Intervisti u Analiżi, ed. Mario Azzopardi, Malta Drama Centre, il-Ministeru tal-Edukazzjoni, 2010; Lost Maltese Newspapers of the 19th Century, Arnold Cassola, Tumas Fenech Foundation in Journalism (2011), pp. 50-53; Charles Clews (1919-2009), Kittieb u Attur Popolari, Anne Marie Bonnici, Klabb Kotba Maltin, 2012; Maltese Humour – But Seriously, Martin Morana 2017; Oh Żmien Ħelu … Il-Palk, ir-Radju u jien, Josephine Mahoney, 2012. 

TEBBIEĦ  u TEBBIEĦA     Ara: TBIĦ

TEDEW     Ara: TE DEUM

TeddyBoys (1)TEDIBOJ   Dan it-terminu kien popolari ħafna f’Malta fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, u kien jirriferi għal dawk iż-żgħażagħ li kienu jiddandnu bi ħwejjeġ u xagħar ta’ stil partikulari. Dawn kienu jilbsu qliezet dojoq u nkaxxati, ġkieket twal li jwasslu sal-irkupptejn u kienu jżommu xagħarhom innukklat ’il fuq minn ngħashom. Meta dan l-ilbies kien moda, malajr kont tisma’ kummenti min-nies kemxejn konservattivi, bħal, ‘Ar’hemm, ħej! Qisek xi tediboj!’ Dan it-terminu oriġina f’Londra fl-1953, meta d-Daily Express ġabet il-headline bit-titlu Teddy Boys biex irriferiet għal dawk iż-żgħażagħ li ħolqu l-ewwel kultura u stil għalihom, wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Teddy hu isem ieħor flok Edward. Dan l-appellattiv ingħata lil dawn iż-żgħażagħ għax bi ħwejjiġhom kienu jimitaw l-ilbies ta’ żmien ir-renju ta’ Dwardu VII (1901-1910). Dan it-tip ta’ lbies fil-ħamsinijiet kien introdott f’Londra mill-istilisti ta’ Savile Row. Iż-żgħażagħ li kienu addottaw din il-moda kienu dawk l-aktar marbuta mal-kultura tar-Rock ’n Roll, li dak iż-żmien kienet qed issir popolari anki bis-saħħa tal-films, pereż., The Blackboard Jungle (1955), fejn dehru Billy Haley and the Comets idoqqu Rock Around the Clock.

TELLAR    Wieħed li xogħlu hu li jtella’ u jirranġa d-daqqiet fuq il-vetturi. Nistgħu ngħidu li dan hu l-aktar xogħol artiġjanali riċenti li żviluppa b’mod individwali fl-aħħar deċenji, fi żmien meta kull tip ta’ xogħol ieħor isir kważi  dejjem bil-magni. Ing. Panel-beater.

tellerita1TELLERITA    1.  Għasfur li jħobb il-pjanuri, art moxa jew xagħri. Is. xj. Burhinus oedicnemus. Ipassi lejn l-Afrika u jidher f’Malta f’numru żgħir fil-passa tal-ħarifa u tar-rebbiegħa. It-tisfira tiegħu tista’ tismagħha anki wara li jidlam għax attiv bil-lejl. Ing.  Stone-curlew.  2. Fig. Wieħed li jgħid ħafna. Idj: ‘Jgħid daqs tellerita!’ 

TELLIS/A /  TELLIES    Xkora kbira li norm. kienet tintuża biex jinġarr ix-xgħir. Qawl: Biex trabbi l-flieles trid it-tlieles, jiġ., biex trabbi il-flieles trid xkejjer kbar ta’ ġwież. Sorsi: M.A.V. u J.A.

TELUN      Is-siparju. Il-purtiera ta’ fuq il-palk li biha jiftaħ u jagħlaq l-programm teatrali. Din il-kelma jużaha Carmelo Camilleri fil-kitba tiegħu għall-kummiedja, ‘Ġenn għall-bżonn’  (1877), f’nota fil-qiegħ tal-paġna, biex jiftakar x’għandu jagħmel fl-aħħar tax-xena numru sebgħa. L-awtur jikteb hekk: ‘[…] Immorru, daqq tal-orkestra u mbagħad telun […]’. Ara: It-Teatru Malti tas-Seklu Dsatax, It-Tieni Volum, p. 212. Din il-kelma E.S.I. u J.A. ma jagħtuhiex.

TEMPRIN/A    Bħal xafra żgħira li tintuża l-aktar biex tittempra l-lapsijiet u ġġib ir-ras tal-faħma tal-lapes aktar għal ponta.  Tal. temprare. Bl-Ing. ngħidulha, sharpener.

TERĦA   (Pl. trieħ.) Drapp norm. tal-ħarir, maqtugħ fit-tul li kien jintlibes mill-irġiel, bħal faxxa madwar qaddhom. Tip ta’ ħżiem. TERĦA TAL-ARTAL  Drapp norm. ħamrani li jiksi l-artal u li jitneħħa meta tkun qiegħda issir xi funzjoni. Eng. Altar cloth.

kumittiva _mta7

TERI   Fil-logħob tal-karti din hi riferenza għall-karti kollha li jkollhom id-disinn tagħhom, kemm jekk spati, mazzi, koppi jew dinari ddisinjat fuqhom għal tliet darbiet. It-terminu ġej mit-Taljan, tre.

OLYMPUS DIGITAL CAMERATERRA MELITENSIS    Skont it-tradizzjoni, il-Grotta ta’ San Pawl, ir-Rabat, serviet bħala l-ħabs fejn inżamm dan il-qaddis waqt il-waqfa tiegħu f’Malta. Fi żmien il-Medjuevu u fi żmien l-Ordni, il-grotta kienet magħrufa sew kemm mill-Maltin kif ukoll mall-barranin, bħala santwarju ta’ devozzjoni lejn San Pawl. Il-blat f’dan l-għar kien meqjus bħala mirakoluż. Bosta kienu jmorru hemm biex jakkwistaw ftit trab minn din il-ġebla li kienu jżommu miġbur f’kontenitur żgħir bħala talisman u antidotu mediċinali kontra l-avvelenament. Dan it-trab kien magħruf bħala terra sigillata melitensis. Bosta kienu jemmnu li minkejja li l-blat kien jitqatta’ u jittieħed kontinwament għal dan l-iskop, dan kien jerġa’ jiġġenera ruħu waħdu mill-ġdid. Skont l-istudjuż tal-ġeoloġija George Zammit Maempel, dan it-trab, li kien magħruf ukoll bħala terra di San Paolo, seta’ tassew kien effettiv kontra l-avvelenament minħabba r-reazzjoni kimika li l-ġebla kalkarja tagħmel meta tmiss ċertu tip ta’ arseniku. Biex jinxtorob, it-trab kien jitħallat mal-ilma jew mal-inbid u dan seta’ jagħmel speċi ta’ kisja fl-imsaren sakemm il-velenu jgħaddi u joħroġ mis-sistema intestinali. Ara: LSIEN SAN PAWL. Ara wkoll: St Paul’s Grotto and its Visitors, Thomas Freller; ‘Handbills extolling the virtues of shark’s teeth’ ta’ G. Zammit Maempel, Melita Historica, Vol. VII n. 3, 1978, pp. 211-224.

TERRAĊĊU / TERRIĊĊU   Materjal organiku li jitħallat mal-ħamrija, pereż., biċċiet tal-weraq u materjal ieħor li jinġabar taħt is-siġar. Eż. tipiku hu dak il-materjal li jakkumula taħt is-siġar tal-ħarrub. Tal. Terraccio terra smossaterriccio, terra vegetale. Sors: J.A.

terramaxka5TERRAMAXKA   Dan l-istrument oriġina għall-ewwel darba fis-seklu tmintax f’forma ta’ kaxxa żgħira, li kienet taħdem bil-‘ħabel’. Dan ħafna drabi kien ikun xogħol maħdum minn arluġġara li kienu jipproduċu ħoss ta’ qniepen u strumenti. Imbagħad żviluppat il-mużika li kienet tkun ipprogrammata fuq ċilindru b’sensiela ta’ msiemer żgħar imwaħħlin miegħu b’mod li jagħmlu l-ħoss mużikali kif ipprogrammat. It-terramaxka żviluppat sew qrib kif nafuha llum fis-seklu dsatax. F’Malta t-terramaxka kienet tindaqq l-aktar fil-festi jew fil-karnival. Kienet tinġarr norm. fuq karettun bil-ħmar. Biż-żmien dawn it-terramaxki saru aktar elaborati u ddekorati u kienu magħrufa bħala ‘l-kaxxa tad-daqq’. Il-Ħamrun kien hemm min jikri t-terramaxki għal okkażjonijiet. Dawn baqgħu jintużaw sas-snin ħamsin. Dan l-aħħar snin feġġ wieħed Olandiż, li  tarah minn żmien għal żmien idoqq it-terramaxka f’lokalitajiet differenti. Etim. mit-Tal. chitarra magica.

TERRAPIEN     Fil-kostruzzjoni tal-bini tal-fortifikazzjonijiet, dan hu dak il-materjal ta’ ħamrija u ġebel li jintradam fi kwantità kbira biex jimla l-vojt wara l-parapett tas-sur. Dan kien jintuża biex jagħti s-saħħa u reżistenza lill-ħajt tal-fortifikazzjonijiet kontra l-balal tal-għadu.  Fr. Terreplein – M. art mimlija.

TERREMOTI     Minn żmien għal ieħor f’Malta jinħassu terremoti ta’ ċerta qawwa. Forsi l-aktar terremot li jibqa’ jissemma hu dak tal-1693. L-epiċentru ta’ dan it-terremot kien qrib Noto, belt żgħira fin-Nofsinhar ta’ Sqallija. It-theżżiża ta’ dan it-terremot inħasset sew f’Malta, tant illi kien hemm bini fl-Imdina, fosthom il-Katidral, li sofrew danni konsiderevoli. F’Malta dakinhar ma kien miet ħadd, iżda fi Sqallija hu stmat li mietu madwar 18,000 ruħ. Terremoti oħrajn li jibqgħu msemmija huma: serje ta’ terremoti, mal-40 wieħed b’kollox, li nħassu bejn nofs Awwissu sal-aħħar ta’ Settembru tal-1866; it-terremot ta’ Messina tal-1908 kien wieħed li jibqa’ jissemma, għaliex kien qatel mas-70,000 ruħ f’dik il-belt u għexieren ta’ eluf oħra fi Sqallija u f’Reggio Calabria. F’Malta dan kien inħass sew l-effett tiegħu, tant li fl-Imsida l-baħar kien tela’ l-art u baqa’ dieħel ’il ġewwa u laħaq daħal anki fid-djar tan-nies. Ara: Mdina and the Earthquake of 1693, ta’ Can. John Azzopardi. A. de S. jirreġistra kelma oħra fid-DAMMA, flok terremot – ‘Ragħada ta’ l-art’.

TERRIEĦA    Tip ta’ xibka kbira tas-sajd, ta’ madwar metru u nofs fid-dijametru tagħha. Ix-xibka tkun forma ta’ koppla u tintuża biex jinqabad għal ħut tal-qiegħ. It-terrieħa hi pprojbita bħala għodda tas-sajd fil-portijiet u l-bajjiet. L-ispazju tat-toqob ta’ din ix-xibka ma jistax jkun idjeq minn 25.5 mm.  Ing. cast net. Ara: Fishing in Malta, Stanley Farrugia Randon, p. 23.

TERRINA    Platt pjuttost ċatt li fih titqiegħed l-insalata biex tisserva waqt l-ikel. Tal. terrina jew Ing. terrine.

TERTEX     v. Tkellem bi kliem maħtuf u x’aktarx bil-bżieq itir minn ħalqu. Sors: E.S.I.

TERTUQA    (Pl. trietaq).  1.  Biċċiet jew frak.  Ngħidu: i.)  ‘B’rabja qatta’ l-karti trietaq’; idj: ii.) ‘Dam ħafna jtertaqli qalbi’.  2. Pellikola tal-film jew tar-ritratti. 3. Għadma tal-fkieren li minnha kienu jagħmlu oġġetti bħal moxtijiet jew nuċċalijiet. Sqal. tartuca, sostanza di material ossea. Għ. tertaq. Sors etim: J.A.

TERZJARU    Wieħed li jinkiteb fit-terz’ordni tal-patrijiet eż. Terzjarju Franġiskan. Lajk li jsegwi b’mod rigoruż id-devozzjoni u l-obbligi ta’ talb u qima ta’ xi Ordni reliġjuż.

TETTIERA     Kontenitur tax-xaqquf jew tal-metal li minnu jitferra t-te.  Tal. tettiera.

TETTLUS     Munita tar-ram li fi żmien l-Ordni kienet tiswa daqs tlett iħbub jew tliet piccioli. Sors: E.S.I.

TEWBA       Penitenza.  Eż. tewba tal-qrar. Għ. Dhawba.

TEWJA / TIWJA    1. Tixmira fil-qalza ta’ qalziet twil.  2. TIWJA TAL-ĠUĦ   Fjakkezza ta’ meta dak li jkun ikun ilu ħafna ma jiekol jew jixrob. 3. TIWJA TAL-IMĦABBA  Xewqa kbira sesswali.

TGĦAM      Term. li jirriferi għall-qamħ u ċereali oħra. Għ. ta(għ)am  M. kull tip ta’ ikel.

TIDMIS    Tisjir b’ħafna ħwawar; tisjier fil-borma bl-għatu magħluq. V.B. (1900) jispjega din il-kelma hekk: Cooking of beans to perfection. Ara: DEMM U D-DARS.

TIFOJDE     Dan hu isem li fl-antik kienet magħrufa biha is-salmonella, marda li wieħed jista’ jsofri minnha minħabba t-teħid ta’ ikel jew xorb ikkontaminat bil-ħmieġ tal-bniedem. Kemm il-bniedem kif ukoll xi insetti jistgħu jġorru din il-bakterja. Oriġ. Grieg: Typhos  – jiġ., ‘imħawwad’ jew ‘imdaħħan’, rif. għall-istat konfuż tal-moħħ li jsib ruħu fih il-pazjent meta jkun b’deni għoli.

TIGAN   Mit-Taljan tegame. Tip ta’ taġen tal-fuħħar b’manku twil u magħmul għat-tond. Jissemma fit-taqbila tat-tfal li tibda hekk:

               Darba kien hemm sultan
               Ħabat siequ mat-tigan
               It-tigan irid il-bajd
               Il-bajd għand it-tiġieġa
               It-tiġieġa trid in-nuħħala
               In-nuħħala għand il-furnara

               (… u tkompli…)

TILQIM   Tnissil ta’ pjanta ġdida li tagħti l-frott. Dan isir billi l-pjanta sterili tirċievi fergħa minn pjanta fertili ta’ siġra / pjanta oħra. Hemm diversi modi ta’ tilqim, eż. tilqim bil-qoxra (Ing. budding), bir-roqgħa (Ing. patch), bil-kuruna (Ing. crown grafting), u bil-brokk (Ing. grafting). Ara: BROKK. Ara: Qiegħda Fuq il-Ponta ta’ Lsieni, ta’ Ġużi Gatt, pp. 45-49.

TIN TAĊ-ĊAPPA   Tin imqadded u mnixxef fix-xemx. Dan ikun ippressat f’massa u mħawwar bl-anisett u l-weraq tar-rand.

TINSILA     Biċċa għaġina żgħira bil-ħmira li titħalla żejda, apposta biex minnha ssir l-għaġina tal-ħobż tal-għada. Din it-tinsila tixxarrab biex tingħaġen u titħallat mad-dqiq li jkun qed jinħadem biex issir kwantità ta’ għaġina ġdida.  TINSIL   L-att tal-prokreazzjoni – ġejja mill-verb: nissel.

TINT      Kelma ewf. għal sorm. Ġejja minn tin + t (suffiss pronominali) biex tifforma stat kostrutt. B’ċajtier, is-sorm hu mxebbah mat-tina. Kelma li fl-antik kienu jgħiduha aktar it-tfal bejniethom. Meta tifel ikun qiegħed idejjaq lil sieħbu dan jgħidlu, ‘f’tintek kif dejjaqtni!’ Sorsi: V. Busuttil (1900), u J.A. Ara: PATATA.

TINTINNABLU   Qanpiena żgħira mwaħħla ma’ lasta, li tinġarr waqt xi purċissjoni. It-tintinnablu jintuża wkoll bħala oġġett simboliku biex juri li dik il-knisja hi onorata bit-titlu ta’ bażilika. Oriġ. Tal. tintinabolo hi kelma onomatopea. Ara: BAŻILIKA u UMBRELLUN.

TIRANTA     Ara: ĠEBBIEDA.

TIRATURA   L-istampar ta’ darba ta’ pubblikazzjoni. Ċirkulazzjoni ta’ numru ta’ kopji ta’ pubblikazzjoni jew oħra. Tal. tiratura.

tirjixaTIRJIX    Jew kif ngħidulu aktar, sajd bir-rixa. Sajd bix-xlif u s-sunnara moħbija fir-rixa. Dan it-tip ta’ sajd isir minn fuq xi frejgatina li waqt li tkun miexja b’ċerta ħeffa, jintefa’ x-xlief il-baħar u jinżamm fuq l-id mis-sajjied. Illum jintużaw oġġetti varji li sjervu bħala lixka għall-ħut flok ir-rixa. Fost il-ħut li jinqabad bit-tirjix hemm is-sawrell, l-albakor, iċ-ċervjol u l-lampuki. Ing. trolling. Ara: Fishing in Malta, Stanley Farrugia Randon, pp. 38 – 40.   www.boatlinkmalta.com/fishing.html

TIRJAKA / TRIJAKA    Tip ta’ ingwent li kien jintuża għal kontra il-gdim tas-sriep. B’mod ġen., din il-kelma tirriferi għal kull tip ta’ ingwent li jista’ jfejjaq. Gr. otriaca / utriacaSors: E.S.I. u Damma.

TIRX/A     Blata kbira li tinqata’ mill-irdum tal-madwar. (D.) Gran sasso distaccato dal suo continente. Ara: TARXIEN.

TISWIJA    It-tifsira antika ta’ din il-kelma hi ‘ftehim’. Il-verb ‘sewwa’ jfisser ukoll ‘witta’, ‘neħħa t-tfixkil mit-triq jew fehmiet li ma jaqblux’. Din il-kelma tintuża minn Ġ.A. Vassallo fil-kitba tiegħu Storja ta’ Malta (1862): ‘[] u billi ra wkoll illi l-Konti [Ruġġieru] ried bla telf ta’ żmien jiġi fl-idejn, bagħat rajjes minn tiegħu sabiex jara jistgħux jiġu għal xi tiswija […]’ Sors: ‘Tmiem il-Ħakma Għarbija f’Malta’, Ward ta’ Qari Malti (1945).

TITOTLA  Wieħed li ma jixrobx l-inbid. Il-ħanut tat-titotla, ħanut fejn ma jinbiegħx xorb alkoħoliku. Ing.  Teetotaller.

TITULAR   Il-pittura tal-qaddis/a patrun/a tal-knisja li ġen. tkun mal-ħajt fil-kor wara l-altar maġġur. Nafu li sas-seklu 18, l-aktar titular popolari f’Malta kien dak tal-Madonna Tiela’ s-Sema (L-Assunzjoni). Dan għaliex kien hawn mhux inqas minn 92 knisja jew kappella b’dan it-titlu. Wara dan, it-titular tan-Nattività tal-Madonna kien l-aktar komuni (46 knisja). It-tielet titular l-aktar popolari kien dak tal-Lunzjata (38 knisja). Illum hawn tmien parroċċi ddedikati lill-Assunzjoni, erba’ parroċċi ddedikati lin-Nattività (Marija Bambina) u żewġ parroċċi bit-titlu tal-Lunzjata. Ara: Marian Devotions In the Islands of Saint Paul (1600 – 1800) ta’ Vincent Borg.  www.kappellimaltin.com.

TJARA TRIRENJU     Ara: MITRA.

TKARKIR    Tkaxkir tax-xibka tas-sajd li jsir viċin qiegħ il-baħar permezz ta’ bastiment tas-sajd;  tkarkir tal-parit.  Ara:  PARIT.

TKEWTIL     Nom verbali li ġej minn KEWTEL. Aġir ta’ min iġib ħafna skużi. L-istat ta’ meta bniedem joqgħod ifettaq fuq affarijiet mhux importanti. Fir-rumanz, Raġel bil-Għaqal, p. 65, l-awtur Ġużè Galea jgħid hekk: ‘ […] il-ħakem ma jridx jisma’ bi tkewtil […]’.

TLIEF   Stat ta’ meta jinqered oġġett għal kollox. Eż., ‘il-ġebla kissret il-ħġieġa u din saret tlief’. Tingħad ukoll meta wieħed ikun qiegħed jhedded lil xi ħadd: ‘għax nagħmlek tlief!’.  Aġġ. Li ġej mill-verb ntilef. Tgħarraq.

TLIET KARNIJIET    Ammont ta’ flus li kien ekwivalenti għal għaxar grani jew żewġ soldi u nofs. Il-plural suppost għandu jinqara bħala Karlinijiet. Ara: KARLIN.

TMONTOX   Tnietex jew ħjut tal-qoton mgħaqqda. BIĊĊA TAT-TMONTOX Biċċa mgħaqqda li kienet tintuża biex biha jimsħu l-ilma li jixxerred fl-art. Ngħidu, ‘qisu kobba tmontox’ – rif. għal xi ħadd li joqgħod għal kollox.

Barabbas 008.JPGTNIEBRI,  L-ERBGHA TAT-   L-Erbgħa ta’ qabel il-Ġimgħa l-Kbira. Fil-knejjes kienet issir sessjoni ta’ talb (ara: UFFIZZJU). Waqt it-talb kien jintefa’ d-dawl kollu tal-knisja u kien jifdal biss dawl kemm jinqraw is-SALMI. L-Uffizzju kien jikkonsisti fil-parti l-kbira tieghu minn qari mill-ktieb tal-Lamentazzjonijiet tal-Profeta Ġeremija. Wara l-qari ta’ kull Salm ma kinitx tingħad il-Gloria lill-Missier. Wieħed mill-abbatini kien joħroġ jitfi xemgħa waħda kull darba (waħda minn ħmistax) tal-BARABBAS. Kien importanti li x-xemgħa tkun ta’ għasel pur tan-naħal, u għalhekk dawn kienu jkunu ta’ kulur kannella. Kif tintefa l-aħħar xema’ l-qassisin flimkien mal-kongregazzjoni jħabbtu diversi oġġetti, (il-qassisin iħabbtu ċ-ċwievet mal-injam tal-kor, u n-nies is-siġġu mal-art għal ftit sekondi) biex bil-ħsejjes ikun imfakkar it-terremot li jingħad li seħħ mal-mewt ta’ Kristu fuq is-salib.  L-atmosfera tad-dlam fil-knejjes kienet tibqa’ sa Sibt il-Glorja. Fl-Erbgħa tat-Tniebri, wara nofsinhar, kienet issir il-Prietka tat-Tliet Sigħat. Fiż-żmien, din il-priedka kienet issir nhar il-Ġimgħa l-Kbira. Tal. Tenebre – M. dlam.

TOBI    Dan kien laqam li kien jingħata lil xi tifel ta’ statura ħoxna.

TOFET     Ara: MOLK.

Tokis rialot Bormla.jpgTOKIS   Din il-kelma tirreferi għall-films bil-vuċi u l-ħsejjes li bdew jidhru fiċ-ċinema mill-1931 ’l quddiem. Mit-Tletinijiet ‘il quddiem, il-films ma baqgħux silent movies, jiġifieri stampi biss jiċċaqalqu kif kienu l-ewwel films sa dak iż-żmien. Mal-invenzjoni tal-ħoss fil-movies kien spiċċa l-bżonn li x-xeni jkunu interrotti minn stampa sewda bil-kitba fuqha li tispjega dak li qed jiġri jew jingħad. Naturalment, l-aktar importanti kien li issa l-atturi seta’ jinstemgħu jitkellmu kif ukoll beda jinstema’ kull tipi ta’ ħsejjes u l-mużika li tiakkumpanja biex tagħti laqta aktar emottiva lix-xena li tkun għaddejja. Ara: ‘Cinemas in Malta before World War I’ ta’ Giovanni Bonello, Treasures of Malta Vil. Easter, 2001, Vol XVII no 2, pp. 48-56.

TOKK, IT-   Post fejn jiltaqgħu in-nies. Il-pjazza tat-Tokk fir-Rabat, Għawdex hu eżempju tajjeb ta’ dan għaliex hawn kien u għadu l-aktar post ċentrali, kummerċjali u amministrattiv ta’ Għawdex. Calabriż. Toccu – luogo di riunione per trattare gli affari pubbliċi. Sors etim. J.A.op. cit.

TOKKALAPES     (D.)  stile L. stylus.

TOLBOJ     Għamara fejn jitpoġġew il-ħwejjeġ fiha, tip ta’ gwardarobba.  Ing. tall-boy.

TOMBA / TUMBA    Ħabta ras ma’ ras. Espr. ‘għamlu tomba’ – jiġ., ħabtu ras ma’ ras, bħal meta tnejn jinżlu baxxi fl-istess ħin fl-art biex jiġbru l-istess oġġett u jaħbtu ras ma’ ras.  ITTOMBA   v. Kelma li tintuża l-aktar mat-tfal biex tispjega dan. Ġieli tisma’ lil min jgħid, ‘Għamlu tumba, (jew bumba).’ Fil-kummiedja, ‘Ġenn għall-Bżonn’, (1877), ta’ Carmelo Camilleri, Lippin jgħid hekk: […] Ara l-Hibernia x’tittomba lil Sant’Anġlu […]’. Ara: ARBANIA.  Ara: I It-teatru Malti tas-Seklu Dsatax It-Tieni Volum, ta’ Marco Galea, p 136.

tomna u siegh 095.jpgTOMNA / TUMOLO    1. Roqgħa art li titkejjel skont il-kapacità ta’ kemm jitkabbru fiha wċuħ tar-raba’. Tomna hi 1,124 m kwadru, jew 256 qasba kwadra. B’tomna raba’ il-bidwi kapaċi jiġbor b’ 7.88 pinet Ingliżi jew 3 galluni uċuħ tax-xott (qamħ jew xgħir, eċċ.). Sqal. tumminu. Ing. 0.1 ettari. 2.  Kappell tond, li jogħla forma ta’ ċilindru li kien jintlibes mill-irġiel l-aktar f’xi ċeremonja importanti bħal tieġ, riċeviment jew f’xi funeral. Ing. Top hat jew cylinder hat. Ara: MODD u KEJL ANTIK.

tomna x.jpg

TONI BAJADA / TONI BAJJADA   Toni Bajada hu isem leġġendarju magħruf sew li fi żmien l-Assedju l-Kbir kien ta’ spiss imqabbad biex iwassal il-messaġġi tal-Gran Mastru fil-Birgu għal postijiet oħra, b’riskju kbir għall-ħajtu. Dan il-karattru jissemma minn Antonio Bosio u Balbi da Correggio fir-rakkonti fattwali tagħhom dwar l-Assedju l-Kbir. Dan il-bniedem baqa’ sal-lum magħruf bħala bniedem ta’ kuraġġ u ta’ abbiltà kbira fl-għawm. Jingħad li dan kien anki jaf jindiehes sew mat-Torok billi jilbes bħalhom u hekk ma jintgħarafx meta jgħaddi minn fosthom. Ġużè Muscat Azzopardi kiteb rumanz dwaru (1887). Storja oħra dwar l-istess eroj kienet miktuba minn Emilio Lombardi: Il-Fatt tal-Valorus Toni Bajjada (1920). Din wara nqalbet għall-Ingliż minn Anthony Zarb Dimech u Salvino Lombardi bħala Toni Bajada, The Maltese Messenger of the Grand Master (2008). Toni Bajada hu meqjus bħala eroj ieħor Malti u eżempju ta’ bniedem kapaċi fl-għawm daqs Turu Rizzu. Ara: TURU RIZZU.

TONKA     Ċoqqa.  Il-libsa tal-patrijiet.  Tal. tonaca.

tonsurafx_ ara cirka trTONSURA   Fil-Kristjaneżmu, id-drawwa u l-obbligu li x-xagħar jitqaxxar fit-tond min-naħa tal-qurriegħa ilha ġejja minn żmien is-seklu tmienja. Dan ir-rit simboliku jsir lil kull novizz li jkun ordnat bħala kjeriku biex juri li warrab id-dinja ta’ barra u daħal fil-komunità ta’ meditazzjoni spiritwali. Skont it-twemmin tal-Knisja, meta San Pietru beda jippriedka l-fidi Nisranija, dawk li rrifjutaw it-tagħlim tiegħu qaxxrulu xagħru biex jirridikolawh. Ċerti komunitajiet konventwali, eż., it-Trappisti u l-Kartusjani jqaxxru l-qurriegħa fil-wisa’, u hekk iħallu biss ċirku rqiq u tond ta’ xagħar mad-dawra. Fl-1917, fil-kodiċi tal-Knisja kienet introdotta ordni li x-xagħar għandu jitqaxxar bit-tonsura. Ara: ĊIRKA.  Lat. Tonsura –  M. tqaxxir.

TOPP     Elmu. M.A.V. (1796) jitraduċi din il-kelma bit-Tal. bħala elmetto u galea.

TOPPU    Xagħar miġbur fit-tond jew għoqda mtella’ ‘l fuq mill-bqija tax-xagħar. ĦOBŻ TAT-TOPPU  Ħobż artab (tal-Franċiż, magħġun b’mod li parti minnu jkun imbuzzat f’boċċa ‘l fuq. Sqal. tuppu jew toppu.

TORBA   1.  Taħlita ta’ xaħx, ramel tal-franka u żrar fin li jintuża biex jiksi s-soqfa tad-djar fuq ix-xorok. Fuq it-torba jitqiegħed id-DEFFUN. Ara: BALLATA. 2. Qabar. 3. Kant partikulari li kien jitkanta bil-Latin flimkien mal-kongrezzjoni waqt il-Passju ta’ Ħadd il-Palm. Sors: Il-Ġimgħa l-Kbira f”Malta, ta’ Brian Bonnici (Sensiela Kotba Soċjalisti, 1998.)

TORĊMAN   Interpretu li jintermedja biex ifiehem diskors barrani bejn nies ta’ ilsna differenti. Oriġ. mill-Għarbi, torġman. Sors: V.B. (1900) u E.S.I.

TORK   L-għadu dejjiemi tal-Ordni tal-Kavallieri f’Ġerusalemm, f’Rodi u f’Malta kien is-suldat Mislem Tork. Fil-lingwaġġ Malti ta’ kuljum insibu diversi espressjonijiet li huma konnessi mat-Torok. Espr. li kienet tingħad ta’ spiss: ‘iswed qisu Tork’  – din l-esp. turi li fil-ħsieb tal-Maltin, t-Torok kienu ġejjin mir-razza Nubja ta’ l-Afrika. Dan fil-fatt mhuwiex il-każ għaliex it-Torok huma ta’ razza Kawkażja u ġejjin mil-Lvant Nofsani. L-antipatija li kellhom il-Maltin lejn it-Torok għadha tidher sal-lum, forsi mingħajr ma nafu, meta ngħidu: ‘ħaqq għat-Torok’ jew, ‘qattus it-Torok’.  Espr. oħra hija: ‘Tgħammed Tork’ (hawn min jgħid: ‘twieled Tork’).  L-ewwel waħda tirreferi għal meta tagħmel ix-xita waqt li fl-istess ħin tidher ix-xemx – ref. għal xi sitwazzjoni mhux tas-soltu. Tarbija li tkun għadha mhix mgħammda ngħidula: ‘għadha Tork’, jiġifieri mhix Nisranija. It-‘Tork tat-taraġ’ kienet statwa għolja bejn l-40 u s-60 ċm, li tixbah fil-fatt raġel iswed bit-turban. Dawn l-istatwi kienu popolari bħala tiżjien fid-djar Maltin u kienu jitqiegħdu l-aktar f’xi indana tat-taraġ.  Ara : OTTOMAN.

tork IMG_7035 - Copy

TORKJU  Makkinarju antik li jmur lura sas-seklu 15 użat għall-ewwel darba minn Gutenberg fil-Ġermanja li kien jintuża biex ikunu mitbugħa l-folji ta’ kotba, perjodiċi, jew illustrazzjonijiet fuq il-karta, eċċ. Żewġ tilari, jew blokki, jkollhom it-tipa fuq waħda minnhom u fuq l-oħra l-linka biex meta dawn ikunu ppressati ma’ xulxin toħroġ il-kopja stampata kif mixtieqa. V.B. (1900) jispjega din il-kelma bl-Ingliż. bħala, printing press. Ara: TBIGĦ.

TORNALETT   1. Id-drapp li jinżel mal-ġnub tas-sodda. Ing. valance. 2. Sawt li bih tfarfar it-twapet.

TORPEDINI Torpedo (1900). V.B. jispjega din il-kelma bħala torpedoes . TORPEDINIERA  (V.B.) / TORPEDIERA (J.A.)  Bastiment li minnu jkunu sparati t-torpedini. Ing. Torpedo boats. Sors: J.A. u V.B. (1900).

TORRE  DELLO  STENDARDO   It-torri li hemm qrib il-bieb prinċipali tal-Imdina minn fejn fi żmien l-Ordni kienet issir l-għassa. Jingħad illi kien minn hawn li l-għassiesa tal-Imdina kienu jagħtu s-sinjal ta’ xi saram – billi jisparaw kanun biex in-nies li dawk li kienu jgħixu fir-Rabat u l-madwar ikunu mgħarrfin li ntlemaħ l-għadu fuq ix-xefaq, u dawn jidħlu għal kenn wara s-swar tal-Imdina. Dan it-torri baqa’ jintuża għall-istess skop saż-żmien bikri tal-Ingliżi. Sa ftit żmien ilu, kien iservi wkoll bħala għassa tal-pulizija.  

Torre dello Stendardo 022.jpg

TOSKU     Velenu. Ikel jew xorb morr u li jista’ joqtol. Sqal. toscu. Tal. Tosco

toxxTOXX   Kelma li kienet tintuża fis-seklu tmintax f’sens ta’ xewqat ta’ saħħa jew tislima meta l-ħbieb jixorbu flimkien. M.A.V. (1796) jgħid hekk: Scherzo che si dice bevendo in compania, u jżid li din l-espressjoni ġejja mill-Franċiż toucher, li bil-Malti tfisser ‘mess jew ħabbat oġġett ma’ ieħor’. Dan it-tip ta’ kliem baqa’ jintuża sa ħafna snin wara. Fil-ktieb Ineż Farruġ (1889) Don Josè jgħid hekk: ‘Inħabbtu u nixorbu bis-saħħa ta’ Don Alfonzo.’ Mela sa żmien l-aħħar tas-seklu dsatax il-kelma toxx, minn toucher jidher li ma’ baqgħetx tintuża u minflok kienu jgħidu ‘inħabbtuhom!’ Illum ngħidu, ‘Bis-saħħa tiegħek’. Sors: Ineż Farruġ, ed. Charles Briffa, p. 198.

TOŻA   Tinsila. Biċċa għaġina li titneħħa mill-għaġina maħduma u titqiegħed mal-ħmira ta’ qabel biex b’hekk titnissel il-ħmira l-ġdida. B’hekk l-għaġina l-ġdida tiffermenta u ssir ħmira. Din tissejjaħ toża. It-toża titħallat mal-għaġina l-ġdida biex meta din issir ħobż dan jintnefaħ u jogħla. Etim. Tal. tosa. X’aktarx: doża.   Ara: TINSILA

TQALFIT6.JPGTQALFIT   1. Il-proċess biex jitnaddfu x-xquq ta’ bejn it-twavel tad-dgħajsa jew bastiment biex wara jimtlew b’korda tal-qanneb. Il-mili ta’ dawn ix-xquq ukoll jissejjaħ tqalfit. Meta dan ix-xogħol ikun lest, il-qanneb jitgħatta bil-qatran jew bl-istokk biex wara jinżebagħ. B’hekk il-ġewwieni tad-dgħajsa jkun protett kontra l-ilma. 2.  Fig. v. QALFAT – tintuża biex tfisser li ħareġ lil xi ħadd minn postu eż. qalftu ’l barra. 3. Nom pl. qlafat:  tingħad l-aktar għal xi tfal jew nies baxxi. Ngħidu, ‘kull ma kien hemm fis-sala kienu erbat iqlafat’.

TRABOKK (Raymond Galea).jpgTRABOKK    Tip ta’ gaġġa li tintuża min-nassaba biex jinqabdu fiha l-għasafar. Jeżistu diversi tipi ta’ trabokki. L-aktar popolari fosthom hu dak imsejjaħ, kampnar – jissejjaħ hekk għax il-ġnub tiegħu huma mxattrin. It-trabokk kien jintuża l-aktar mit-tfal kemm fil-ġonna kif ukoll minn fuq il-bejt biex jaqbdu l-pitirrossi. Fuq barra tal-gaġġa t-trabokk jkollu perrieċa biex l-għasfur li jersaq qrib jitħajjar jistrieħ fuqha. Hekk kif jirfes il-perrieċa, din tfaqqa’ ’l fuq u magħha titla’ x-xibka li taqbad l-għasfur fiha. TRABUKETT  Trabokk żgħir.

TRAFANAL   Kelma li kienet tintuża f’sens vulgari u li tirriferi għall-parti ġenitali jew il-warrani tal-bniedem. Ngħidu, ‘kif dejjaqtli t-trafanal!’ Tal. Tafanario –  M. sorm. Qbl. TAFANAL.

trajbu mta 335.jpgTRAJBU    1. Oġġett li jintuża biex tinħadem il-bizzilla fuqu.  Ħafna drabi t-trajbu jkollu forma ċilindrika biss il-forma tiegħu tista’ wkoll tkun mod ieħor skont ix-xogħol li jrid isir. Miegħu jitwaħħal id-disinn impinġi fuq karta li jkun imfassal ix-xogħol fuqu. Fuq dan id-disinn jitpoġġew il-punti bil-labar u ċ-ċumbini mdendlin bil-ħjut. Ara: BIZZILLA.  2. Pupu tat-tiben u ċraret forma ta’ tfajjel, eċċ. biex ibeżża’ l-għasafar milli jieklu ż-żerriegħa mill-uċuh tar-raba’. Kelma oħra għal dan it-trajbu hi NUFFARA. L-istess tip ta’ trajbu kien jintuża wkoll fil-ĦUĠĠIEĠA TA’ SAN ĠWANN.  Dan kien jirraffigura persuna li qed tinħaraq fil-ħuġġieġa. It-trajbu tal-ħuġġieġa jissemma minn A. de S. bħala bambino finto. M.A.V. (1796) jgħid li f’lejliet il-festa ta’ San Ġwann it-tfal kienu jqabbdu ħuġġieġa. Waqt li din tkun qed taqbad kienu jgħaddu minn fuqha figura tat-tiben għal tliet darbiet waqt li jinvokaw l-isem ta’ San Ġwann il-Battista. Dan kien speċji ta’ ritwal li bih din il-figura kienet tkun taparsi ‘mgħammda’. 3. Tip ta’ bebbuxu tal-art li għandu l-qoxra ta’ daru ġejja fit-tul, forma ta’ kown. Is. Xj. Rumina decollata, Ing. decollate snail. Bebbuxu li jiekol kemm il-ħxejjex kif ukoll bebbux ieħor. Jikber sa 44 mm. u wara ċertu żmien il-qoxra tinkiser minn diversi postijiet minħabba l-movimenti tiegħu hekk kif jolqot il-blat, eċċ. Ara: Della Lingua Punica – Presentamente Usata da Maltesi & c. Gio: Pietro Fancesco Agius de Soldanis, pp. 9, 181. 4. Fir-rakkonti ta’ Dun Xand Cortis il-kelma trajbu tintuża b’mod kollokwiju biex tirreferi għal tarbija tat-twelid. Ara: Il-Praspar ta’ Dun Xand Cortis, p. 167.

TRAJJA   Il-kostellazzjoni tal-istilel fis-smewwiet magħrufa bħala l-Plejjades. Din il-kostellazzjoni hi viżibbli sew għax bl-għajn minn seba’ stilel jidhru sitta. J.A. jagħti eżempju ta’ kif tissemma din il-kostellazzjoni: ‘[,,,] jidher li għamel ħafna ħin għax digà telgħet it-Trajja [,,,]’. E.S.I. jagħti dan qawl: meta tidher it-Trajja l-qoton jibda jistrieħ.

TRAK   Kelma li kienet tintuża fil-literatura [nassumi li fil-linġwa franka wkoll], li ġejja mill-verb ra. E.S.I. jagħtiha bħala: Hekk hu! jew: Iss ħej! J.A. jagħti l-ekwivalenti ta’ din l-espressjoni bl-Ingliż: lo and beholdJA..jgħid li din il-kelma tieħu s-suffiss pronominali, bħal traku, trakha, trakhom eċċ. Din tintuża meta l-kelliem jagħmel enfasi biex juri li avveniment seħħ tabilħaqq. Insibu din il-kelma kemm il-darba fir-rumanz ta’ Ġużè Galea, Żmien l-Ispanjoli: ‘[] l-għasafar kienu traku joforħu s-siġar’, u ‘[…] iż-żiemel… kien traku jwaqqaf widnejh u jitnaffar […]’ Dun Karm wkoll juża din l-espressjoni fl-istorja li qaleb mit-Taljan għall-Malti,  Żewġ Anġli – Ineż u Emilia, (1934): ‘[…] Kif rifset l-għatba tal-kunvent, traku ġrew jilqgħuha sħabha u […]’ M.A.V. (1796), jagħti l-istess tifsira, biss iżid, ‘eccomi!’. E.S.I. jikkwota lil A. de S.: trakek, eccoti!

trakomaTRAKOMA    Is. xj. Chlamidia tracomitis. Marda tal-għajnejn ikkawżata minn virus; jekk ma tkunx ittrattata b’kura tajba din il-marda twassal biex il-persuna tagħma. L-infezzjoni tinġarr l-aktar minħabba n-nuqqas tal-iġene, l-aktar dik tal-wiċċ, kuntatt mal-ħmieġ, kemm minn dak li jġorr u jniġġes bih id-dubbien kif ukoll mix-xugamani maħmuġin. L-ewwel ma jkunu infettati huma l-kpiepel (għotjien) tal-għajnejn. Din il-marda infettiva tista’ tittieħed minn bniedem għall-ieħor. F’Malta, sa nofs is-seklu għoxrin, din il-marda kienet tolqot kwantità kbira ta’ nies. Kien hemm żmien meta, l-aktar, f’Għawdex u fiż-Żejtun, kważi kull familja kellha xi membru tagħha jbati minn din il-kundizzjoni. Fl-antik, ħafna kienu jemmnu li l-infezzjoni kienet ikkawżata mit-trabijiet tat-toroq u l-bjuda tal-ġebla tal-franka li fis-sajf tgħammex l-għajnejn. Din kienet waħda mir-raġunijiet għaliex it-toroq kienu jitbexxu bl-ilma, biex it-trab ma jtirx. Dr Lorenzo Manché (1846-1921), speċjalista tal-għajnejn fl-Isptar Ċentrali, kien fetaħ klinika l-Ħamrun fejn kien jikkura mingħajr ħlas lil dawk li kienu morda bit-trakoma. L-ewwel gvernijiet awtonomi ta’ Malta, jiġ., mill-1921 ’il quddiem, kienu ħadmu kemm felħu biex din il-marda tkun eradikata. Imbagħad fl-1948,  Dr Ċensu Tabone, (li wara sar President ta’ Malta), kien mar l-Ingilterra biex jispeċjalizza fil-kura ta’ din il-marda. Meta ġie lura kien ingħata l-inkarigu mill-Gvern li jibda kampanja sħiħa biex din il-marda tkun ikkontrollata. Dak iż-żmien f’Għawdex kien hemm mas-720 tifel u tifla tal-iskola (daqs tmintax fil-mija tat-tfal Għawdxin) li kienu jbatu minnha. F’sentejn Tabone rnexxielu jeradika din il-marda kważi għalkollox minn Għawdex, bis-saħħa tat-trattament b’mediċina partikulari magħrufa bħala sulphonamides. Ara: Rajt Malta Tinbidel, l-Ewwel Ktieb, pp. 365-366 u r-Raba’ Ktieb, pp. 514, 515. Ara wkoll: ‘Vincent (Ċensu) Tabone, an ophthalmologist and a president of the Republic of Malta’, R.M. Feibel, Archives of Ophthalmology, Marzu 2012. Ħajr: Vincent Tabone.     

Trams---The-tram-past-the-Aquaduct-St-Venera.jpgTRAMM   F’Malta, is-servizz tat-tramm beda fl-1903, fuq binarji tal-ħadid u b’fili tal-elettriku magħmulin apposta għal dan it-tip ta’ trasport. Dan is-servizz beda jitħaddem minn ħdejn il-Power Station l-antika, li dak iż-żmien kienet taħt it-Telgħa tal-Kurċifiss. Dan is-servizz tat-trasport kien fdat f’idejn il-kumpanija MaCartney & McElroy, li għall-ewwel bdiet topera mas-16-il tramm. Din il-kumpanija ntrabtet li topera dan is-servizz fuq binarji li kellhom jestendu sa għaxar mili ’l bogħod. Is-servizz waqaf fl-1929 minħabba telf finanzjarju, billi sa dak iż-żmien, il-karozzi tal-linja kienu nfirxu sew bħala mezz ta’ trasport. Apparti minn hekk, kien hemm ukoll it-tren li kienet taqsam mill-Belt għall-Imtarfa. Ing. Tram. Ara: The Malta Tram and Lift, Joseph Bonnici u Michael Cassar; Chronology of the Twentieth Century ta’ Joseph Bonnici u Michael Cassar; Art Twelidi, tal-Kavalier Joseph Galea, pp. 170 -72.

TRANJA   1. Il-ferq f’wiċċ l-ilma kkawżat miċ-ċaqliq tal-baħar minn vapur jew opri tal-baħar mixjin b’ċerta veloċità. It-tranja jkun fiha żewġ rimi li jibqgħu jitbiegħdu minn xulxin. 2. Ħabel. Ing. drag rope; xibka li tħalli warajha rima fuq baħar kalm. Tal. traina.

TRANSULAZZJONI / TRASLAZZJONI   Ċaqliq tar-relikwija minn post għal ieħor, anki jekk fl-istess knisja, speċ. minn xi artal fil-ġenb għan-nofs, biex tkun esposta għad-devozzjoni. It-transulazzjoni dejjem issir lejlet il-festa tal-qaddis/a billi ssir proċessjoni bir-relikwija.  Tal.  Traslazione

TRAPASSJONI    Id-daqq tal-qniepen b’noti ta’ dieqa. Fl-antik, meta xi ħadd kien ikun agunija, il-qniepen kienu jindaqqu b’noti ta’ solennità u ta’ swied il-qalb. Espr. fig. ‘Ra t-trapassjoni ’ – jiġ., il-marid kien qiegħed isofri bosta, daqs li kieku wasal fl-aħħar ta’ ħajtu. Tal. trapassare – M. il-passaġġ min-naħa għall-oħra. Ara:  VJATKU  u  MOTA.

TRAVERS     Biċċa fallakka li tintuża biex wieħed jimxi fuqha meta jkun irid jaqsam min-naħa għall-oħra, eż. fuq xi blat jew post tal-bini fejn ikun għaddej xogħol ta’ kostruzzjoni. Ara: FALAKKA.   

TRAVERSIJA     Kull tip ta’ riħ li jonfoħ għall-ġewwa l-port. 2. Sfortuna jew inċident ikrah. Tal. traversia.

TRAXX    M.A.V. jgħid li din il-kelma kienet tingħad flok ‘tarax!’ jew, ‘tarax issa!’ ‘X’jidhirlek?’

trespicos2.JPGTRESPIKOS   Tip ta’ kappell imsejjaħ hekk għax kellu forma triangolari u bil-parti ta’ quddiem tielgħa ’l fuq, b’mod li jixbah lil tajra bi ġwinħajha miftuħin u mtellgħin ’il fuq. Dawn il-kpiepel kienu jintlibsu mill-uffiċjali tan-Navy, l-aktar fis-sekli sbatax u tmintax. Fin-Navy Ingliża xi wħud mill-uffiċjali kienu baqgħu jilbsu dan it-tip ta’ kappell f’ċerimonji speċjali sal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin. Ganado jgħid li meta l-HMS Renown daħlet fil-Port, fl-1921, biex il-Prinċep ta’ Wales jiftaħ l-ewwel Parlament Malti, l-uffiċjali tiegħu kienu libsin it-trespikos. Trespikos b’għamla oħra kien jintlibes mill-kleru Malti fi żmien l-aħħar tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin. L-aħħar li kienu jilbsuh fis-seklu għoxrin dan il-kappell kienu l-Freres ta’ De la Salle. Fl-antik l-Għawdxin kienu jsejħulu wkoll ‘musbieħ’ minħabba x-xebh tieg]u. Sors: Ward ta’ Qari Malti (1945), nota f’paġna 140. Sors ieħor: E.S.I. 

TREVIRA      Drapp sintetiku qisu krimplin biss ta’ kwalità ifjen.  

tribuna Tal-Karmu Belt3.JPGTRIBUNA    1. Tron jew siġġu speċjali fejn joqgħod bilqiegħda xi ħadd distint. It-tribuna riservata b’mod permanenti biex fuqha joqgħod l-Isqof. Fi żmien l-Ordni kien hemm waħda fil-knisja konventwali, għall-Gran Mastru. F’Għawdex kien hemm oħra fil-Knisja Matriċi tar-Rabat merfugħa għal użu tal-Gvernatur tal-Ordni li kien jamminstra lil Għawdex. Fi żmien l-Ingliżi, fuq il-presbiterju tal-Konkatidral ta’ San Ġwann kien hemm żewġ tribuni, waħda għall-Isqof u l-oħra għall-Gvernatur ta’ Malta. It-tribuna tista’ wkoll tkun armata b’mod temporanju, bħal meta tinbena biex il-Q.T. il-Papa jqaddes għall-folol kbar. Tribuna Pauline Dingli.jpg 2. Armar dekorattiv mibni fuq il-presbiterju li jkollu wkoll iċ-ċelu. Knisja bażilikali, flok tużell fuq l-artal, ikollha tribuna. 3. Gallarija b’arkata li jgħidulha wkoll barrakka, li tinsab taħt is-Saqqajja, ir-Rabat. Minn hawn il-Gran Mastru kien isegwi t-tiġrijiet tal-Imnarja u jirregala l-palju lir-rebbieħa. Din kienu jgħidulha wkoll il-loġġja. Ħal Qormi wkoll insibu t-Tribuna tal-Gran Mastru Pinto de Fonseca li hi pjuttost għamla ta’ arkata.

TRICLINIUM    1. Terminu bil-Latin li jirreferi għall-kamra jew spazju fid-dar fejn kienet issir l-ikla komunali. It-triclinium fid-djar ta’ familji sinjuri tal-perijodu Ruman kien ikun imżejjen b’mużajk tal-art u pittura mal-ħitan. 2. Rif. oħra għat-triclinium tirreferi għall-dak l-ispazju fil-katakombi fejn kienet issir speċi ta’ ikla ad unur tal-mejtin.  Ara:  AGAPE.

triclinum roman

TRIDU   Iċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi u t-talb li jsir qabel il-festa ta’ xi qaddis, li norm. idumu tliet ijiem. L-aktar tridu importanti hu t-tridu paskwali li jibda f’Ħamis ix-Xirka, ikompli s-Sibt il-Għid u jispiċċa Ħadd il-Għid. (Tal. triduo). Sors prinċipali www.treccani.it.

Trija.jpgTRIJA    Logħba li norm. kienet tintlagħab bejn żewġt itfal. Dawn kienu l-ewwel iħożżu disinn fl-art, forma ta’ kaxxa kbira daqs 30 ċentimetru kwadru, b’sinjali dritti u dijagonali, b’mod li d-disinn jiġi jixbah id-disinn tal-Union Jack. Kull wieħed mit-tfal jqiegħed ċagħka jew fażola, lewża jew oġġetti simili bħala pedina fuq xi wieħed minn dawk il-punti fejn il-linji tad-disinn jiltaqgħu ma’ xulxin. Kull wieħed mil-lagħaba jipprova jgħaqqad ‘trija’, jiġ., iqiegħed tliet pedini li l-pożizzjoni tagħhom tkun imfassla f’linja dritta mingħajr l-ebda interruzzjoni ta’ xi pedina tal-avversarju bejniethom. L-avversarji jippruvaw jantiċipaw l-pjan ta’ xulxin u ma jħallux lill-ieħor jgħaqqad trija qablu. Dan jagħmlu billi jitfa’ l-pedina tiegħu b’mod li tisfratta l-formazzjoni ppjanata ta’ sieħbu. Jirbaħ dak li jgħaqqad it-trija l-ewwel; jew inkella jitlef dak li ma jkollux aktar fejn jimxi. Logħba li fil-prinċipju tixbah lill-OXO. Ara: Logħob, Taqbil u Ġugarelli tat-Tfal Maltin, Guido Lanfranco, u Logħob Folkloristiku t’Għawdex, Anton F. Attard (1969).

TRIKKITRAKK/I    1.  Fl-antik din il-kelma kienet tirriferi għal l-iskartoċċ magħmul mill-karti li jitqartas il-porvli fih biex dan ikun jista’ jiddeffes minn quddiem tal-kanna tal-ixkubetta. 2. Logħob tan-nar żgħir, ġen. magħmul mill-istess tip ta’ porvli mqartas, li jingħaqad flimkien biex jagħmel il-ħoss ta’ musketterija. V.B. (1900) jispjegah bl-Ing. bħala fireworks u xejn iżjed. Tal. tricch’ e tracche.  Sors: E.S.I.

trittikuTRITTIKU    1.  Tpinġija li tkun magħmula fuq tliet pannelli tal-injam. Xogħol bħal dan kien isir l-aktar fi żmien il-Medjuevu.  Fuq kull pannell titpinġa figura jew xena reliġjuża. F’Malta jinsabu diversi eżempji ta’ dan it-tip ta’ xogħol artistiku fil-knejjes. Fost dawn insemmu it-trittiku li hemm fil-knisja tal-Mensija iddedikat lil Madonna tal-Lunzjata. Dan huwa xogħol li sar fis-seklu sittax. Trittiku ieħor artistiku immens din id-darba tas-seklu għoxrin hu, l-‘Ave Maria’, xogħol tal-artist Anton Inglott. Dan qiegħed fil-Mużew tal-Arti, il-Belt (MUŻA). 2. It-trittiku jista’ jkun ukoll tliet biċċiet mużikali li jagħmlu parti minn kompożizzjoni mużikali waħda.

Trizza t.jpgTRIZZA     1. Kull ħaġa mmaljata kemm jekk xagħar kif ukoll ħabel. KAPPELL TAT-TRIZZA   Kappell li kien ikun magħmul mit-tiben immaljat b’mod fin. Kien hemm żmien li dan it-tip ta’ kappell kien jinħadem hawn Malta. Il-kpiepel tat-trizza kienu l-aktar popolari fl-ewwel snin tas-seklu għoxrin. Bħala kappell tat-tibna dan kien jintlibes l-aktar fis-sajf. Jeżistu ritratti fejn mijiet ta’ Maltin li kienu jitilgħu il-Belt lebsin puliti kien jxiddu dan it-tip ta’ kappell. Imbagħad kien hemm ukoll il-baħrin tan-Navy Ingliża li kienu jilbsuh bħala parti mill-uniformi. Dan ma baqax jintlibes wara l-1922. L-Ingliżi isejħu dan it-tip ta’ kappell bħala Sennet Hat. Sennet ġejja mill-isem sennit li hi tip ta’ pjanta li tikber fl-Oċean Paċifiku fejn tikber l-aktar fuq il-Gżejjer Samoa.  2. Tip ta’ ħelu magħmul minn għaġina fina li jingħata forma ta’ qagħqa tal-ottu biss aktar magħluqa. Sqal. trizza – M. immaljat.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERATROFEW/J    Qabda ta’ oġġett mill-għadu waqt il-battalja, li tinżamm bħala sinjal u tifkira tar-rebħa.  Bosta mill-istemmi araldiċi tal-kavallieri li jżejnu l-bini ta’ żmien l-Ordni, għandhom kwantità kbira ta’ armi tal-gwerra li jdawru l-figura prinċipali u jżejnu l-faċċata tal-binja lanez, kurazzi, xwabel, eċċ. Dawn jinsabu wkoll fuq il-bibien tas-swar, fuq l-oqbra monumentali tal-Konkatidral ta’ San Ġwann, jew fuq bereġ u postijiet oħrajn. Wieħed mill-isbaħ trofej hu dak skolpit fuq il-monument tal-Gran Mastru Nicholas Cottoner li qiegħed fil-kappella ta’ Aragona fil-Konkatidral.

trogloditizmu Palne dingli (39).JPGTROGLODITIŻMU    Din il-kelma ġejja mill-Grieg: trogle (M. ħofra) u duein: (M.il-verb daħal). Din hi riferenza għall-użu tal-għerien jew kmamar sotteranji, kemm bħala abitazzjoni kif ukoll bħala post ta’ ta’ kult reliġjuż. F’Malta jeżistu ħafna għerien li ntużaw għal dawn l-iskopijiet. Eż. ta’ dan insibu l-Ipoġew ta’ Ħal Saflieni, il-katakombijiet, kif ukoll l-għerien li ntużaw bħala kappelli fil-perijodu medjevali. Fost l-għerien hemm Għar Dalam, li jmur lura 5,000 sena Q.K. L-għerien ta’ Ħal Saflieni u dawk taċ-Ċirku tax-Xagħra, Għawdex, kienu wżati u żviluppati aktar fil-fond biex saru ċimiterji taħt l-art. Lil hinn mill-Buskett hemm Għar il-Kbir, fejn sal-1835 kienu jgħixu mal-120 ruħ. L-Għar ta’ San Niklaw fil-Mellieħa kien jintuża kemm għall-abitazzjoni kif ukoll bħala kappella. Is-Simblija, qrib Ħad-Dingli, kienet tgħix komunità fi kwantità ta’ kmamar imħaffrin fil-blat. Fil-Manikata hemm għerien oħra fejn kienu jgħixu xi familji kif ukoll bhejjem. Kappelli trogloditi magħrufin f’Malta huma dawk tal-Mensija, u s-Santwarju tal-Madonna fil-Mellieħa. Ara: Trogloditismo Medievale a Malta, ta’ Aldo Messina, Melita Historica, Vol X, 2 1989, pp.109-120.  The Re-Christianization of Malta: Siculo-Greek Monasticism, Dejr Toponyms, and Rock-Cut Churches ta’ Mario Buhagiar, Melita Historica, Vol XIII, no 3, pp. 253-284.  ‘The Rock-Cut Churches of Malta’, Mario Buhagiar, Heritage Vol 2, pp. 576-585.

troller _7708TROLL    Saqaf, bħan-navata ta’ knisja mibni fit-tond u li jserraħ fuq pilastri jew inkella mal-ġnub tal-kappelli. Eż. ta’ din l-arkittettura narawha fil-Konkatidral ta’ San Ġwann. Oriġ. ta’ din il-kelma wisq prob. ġejja minn trullo b’riferenza għal ħafna bini żgħir b’saqaf forma ta’ koppla li jinsab fil-Pulja. Dawn jixbhu aktar lill-giren ta’ Malta, biss għoljin aktar. Arkati fit-tul u fit-tond f’daħla ta’ binja. Bil-Gr. trullos tfisser saqaf forma ta’ koppla, għalkemm din mhix l-istess tifsira li jrid jgħid il-Malti. Ing. barrel vault.  Ritratt: it-troll li jifforma d-daħla fonda fil-Kavallier ta’ San Ġakbu, il-Belt.

trombax.jpgTROMBA   1. Fil-kostruzzjoni  din hi dik il-parti mibnija fuq il-bejt li tkun aktar għolja mill-qbija tal-bini. Il-kelma ġejja mit-Taljan li tirriferi għal dak il-garigor li jwassal minn isfel għal fuq. Biss il-Malti illum jirreferi għal-bejt ta’ fuq nett.  2. TROMBA TAL-ARJA Kolonna ta’ arja li tifforma f’xi maltempata u li jkollha s-saħħa li tolza oġġetti fil-vortiċi tagħha u li tiġbidhom ’il fuq u tkaxkarohom magħha.

TROMBA TAL-ILMA        Pompa li ttella’ l-ilma minn taħt l-art. Ing. Water pump (F.V. 1831).

 

Trompe l'OeilCathGozo trompe l'oeil

TROMPE L’OEIL  Terminu li jirriferi għal tip ta’ tpinġija tridimensjonali b’perspettiva realistika għall-aħħar. Eżempju ta’ dan it-tip ta’ xogħol viżiv narawh impinġi bl-aqwa mod mas-saqaf fil-Katidral ta’ Santa Marija fiċ-Ċittadella, ir-Rabat, Għawdex. Din il-pittura nħadmet b’sengħa kbira minn Antonio Pippi, pittur Sqalli, fis-sena 1739. It-tpinġija saret fuq tila ċatta li mbagħad twaħħlet mal-parti ċentrali tan-navi fejn suppost kellha tinbena koppla. Stil ta’ tpinġija b’terminu li hu qrib it-tromp l’oeil bit-Taljan jissejjah, SOTTO ’N SU.  Dan jista’ jkun anki ftit differenti għaliex it-terminu jirriferi għal dak l-immaġni li meta tħares lejha tagħti l-impressjoni li l-figuri huma maqlugħin mis-saqaf u jidhru ppużati fl-ajru. Is-sotto in su jintuża ħafna drabi meta titpinġa xi xena tal-qaddisin u anġli fis-sema.

Tronga 069.jpgTRONĠA    (Pl. kollettiv, TRONĠ)  Is. xj. Citrus paradisi.  Frotta li nafuha aktar bl-isem Ing. grapefruit. Dan il-frott hu r-riżultat ta’ esperimentazzjoni ta’ siġar imlaqqmin u żrieragħ mill-pjanti taċ-ċitru. Diversi kwalitajiet ta’ din il-frotta daħlu f’Malta fil-bidu tas-seklu għoxrin. It-tronġa ma tantx hi frotta popolari għax għandha togħma qarsa u morra. Hawn min isejħilha wkoll, XADOKK tal-ikel, (Ing. shaddock).  Sors: Dr. Joe Borg.  Etim. Għ. frotta jew siġra ta’ tip taċ-ċitru. Fid-Damma ta’ Agius de Soldanis tissejjaħ, albero e frutto cedro.

TRONK    Statwa mingħajr idejn u saqajn. TRONKU   Is-salib il-kbir u goff li jinġarr wieqaf minn bniedem waħdu waqt il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira.  Tal. tronco: iz-zokk l-oħxon tas-siġra.

TRUNĊIERA   1. Kanal twil fl-art magħmul biex s-suldati jistgħu jipproteġu lilhom infushom mill-mira tal-għadu. 2. Fil-każ ta’ Malta, it-trunċieri jirriferu għal dawk il-fortizzi baxxi bl-ambreżuni mibnijin mal-aktar livelli baxxi tal-kosta. L-iskop tagħhom kien li jservu bħala difiża ewlenija waqt affront mill-għadu li jkun qed jittanta jniżżel is-suldati l-art. Tal. trincera.

tuberkolosi 018TUBERKOLOSI     Marda magħrufa wkoll bħala t-TB.  Din il-marda tittieħed mill-bżieq infettat tal-pazjent, mill-arja meta l-marid jagħtas, jew ikun qrib sew tal-marid li jieħu n-nifs tiegħu. Din il-marda qatt ma kienet epidemika f’Malta. Biss dejjem jittieħdu l-prekawzjonijiet kontriha biex ma tinfirixx. Għaldaqstant il-pazjent norm. jinżamm f’iżolament strett għal ċertu żmien. Fl-1909 il-Palazz Vilhena fl-Imdina kien infetaħ bħala sptar apposta biex jilqa’ l-pazjenti li jbagħtu minn din il-marda. L-isptar kien infetaħ uffiċjalment mid-Duka ta’ Connaught u issemma għalih. L-isptar ingħalaq fl-1956 u llum iservi partzjalment bħala l-Mużew tal-Istorja Naturali u parti bħala uffiċċju tal-Kunsill Lokali. L-isem komuni bl-Ingliż għal din il-marda kien consumption.

tubru two 038.jpgTUBRU   Struttura tal-injam li tixbah lil tebut mgħotti bil-faldrappa. Dan jintuza waqt iċ-ċerimonji funebri fil-knisja. It-tubru kien jintrama b’xemgħat twal u tiżjin ieħor biex iżid mas-sonelennità tal-okkażjoni. L-aktar li jintrama’ t-tubru hu meta jkun imfakkar xi ħadd importanti, eż., xi isqof, kanonku, eċċ. Qawl: Ottubru jidħol u joħroġ fit-tubru. Dan il-qawl jispjega b’mod metaforiku li Ottubru hu x-xahar fejn il-ġurnata tibda tidlam kmieni.

TUFFIEĦ TA’ ADAM   (D.) Il-frotta u l-pjanta tat-tadam. Id-Damma jgħid hekk: Poma d’Adamo, frutto e pianta nota, paradisea, lycopersicon [l-isem xjentifiku tagħha].  Il-fatt li din il-frotta ta’ oriġini Amerikana-Latina mniżżla fid-Damma ta’ A. de S. (ċ. 1750-1767) juri li din il-pjanta kienet diġà titkabbar u ttiekel f’Malta f’nofs is-seklu tmintax. Sors: Damma, p. 822. Ara: TADAM.

TULA   Logħba simili ħafna għal-logħba NOLI. It-tifel fittiexi kien jgħajjat bit-Taljan, ‘Tu la?’ u r-risposta ta’ sieħbu moħbi kienet tkun, ‘No, li.’ Bil-Malti dan ifisser li għall-mistoqsija ‘Int hemm?’ ir-risposta kienet tkun ‘Le, m’iniex hemm.’ Fin-noli t-tifel kien ikun imġiegħel jogħqod wiċċu mal-ħajt sakemm sħabu jistaħbew. Fit-tula, dan it-tifel kienu jitfgħulu bott ’il bogħod biex dan imur ifittex jiġbru, waqt li t-tfal jaħarbu u jinħbew in-naħa l-oħra. Fil-kitba ta’ Napuljun Tagliaferro, ‘Warda tal-Kappar’, ippubblikata fil-Ward ta’ Qari Malti (1936), pp. 27-28, l-edituri jżidu nota ta’ informazzjoni li tgħid hekk: ‘[…] naħsbu li t-tfal kienu jilagħbu ‘noli’ u mhux ‘tula’ mistoħbija […].’ Din in-nota tindika qabel żmienhom, kien hemm żewġ logħbiet b’regoli differenti, kif spjegat hawn fuq. Fid-Damma (ċ. 1750 – 1767) din il-logħba tissejjah ‘Tula Tula’.

TULL      Ara:  FILOXX.

TUMAKKA    Daqqa ta’ id fuq ir-ras li tingħata billi ż-żewġ idejn jinżammu magħfusa ma’ xulxin, saba’ ma’ saba’, u d-daqqa tingħata bl-idejn flimkien fuq il-qurriegħa tar-ras. Il-kelma tingħad anki b’mod fig. eż., ‘qala’ tumakka mingħand ta’ fuqu’ – jiġ., il-persuna ngħatat ammonizzjoni serja. Ara: GALLETTATal. Ti ammacco. Sors etim: A. J.

TUMBARELLU    Kappell twil ġej għall-ponta li kienu jilbsu il-kummidjanti, pulcinelli, eċċ., fil-granet tal-Karnival jew fiċ-ċirku. Il-karattru li jilbes dan il-kappell hu magħruf li jkun qsajjar u boċċu. It-tumbar, jiġ., li jkun liebes b’dan il-mod kien jagħmel il-kuntrumbajsi. Sors: E.S.I. V.B. (1900) jagħti din il-kelma bl-Ing. bħala, a child’s cap. Sqall. u Kalab. Tumbareddu.

tunnara x.jpgTUNNARA   1. Ix-xibka magħmula apposta biex biha jinqabad it-tonn. 2. L-istess kelma tirriferi anki għall-ambjent fejn jinqabad dan il-ħut, l-aktar f’post partikulari f’baħar miftuħ fejn jintefa’ x-xbiek tas-sajd.  Dan ix-xbiek jista’ jkun twil diversi kilometri. Norm. dan kien jitqiegħed b’mod illi t-tonn jidħol f’passaġġ dejjaq magħmul minn żewġt ixbieki biex jasal ġewwa nett’, fejn imbagħad ma jkunx jista’ jerġa’ joħroġ lura minnu. Is-sajd tat-tonn isir l-aktar bejn April u Ġunju. Fl-antik, it-tonn ma kienx jittella’ minnufih mill-baħar hekk kif jinqabad, iżda kien jitkaxkar fix-xbiek lejn l-art. Hemm imbagħad kien jinqatel bid-daqqiet tal-bsaten mis–sajjieda. Fi Sqallija hekk isir sal-lum; din l-operazzjoni tissejjaħ il-‘matanza’, tradizzjoni antika li llum qiegħda tispiċċa. Is-sajd tat-tonn jissemma minn A. de S. fil-manuskritt tiegħu, Il Gozo, L’Antico e Moderno. Hu jgħid li dan is-sajd fi żmienu kien donnu waqaf għaliex kien jirrikjedi wisq spejjeż u preparamenti biex isir. Biss, naqraw bandoħra li fl-istess żmien (ċ. 1750), il-Gran Mastru Pinto kien qiegħed iħeġġeġ is-sajjieda Maltin biex jagħmlu dan it-tip ta’ sajd. It-tonn li norm. jinqabad fil-Mediterran hu dak imsejjaħ tal-pinna l-blu (Is. Xj. Thunnus thynnus). Illum xi wħud mill-kwantitajiet ta’ tonn li jinqabad jittieħed fl-‘irziezet tax-xbiek’, (fish farms) biex ikompli jitkattar. Skont rapport li ħareġ fl-2010 minn Malta kienu esportati b’kemm jiswew mal-100 miljun Euro tonn, l-aktar lejn il-Ġappun.

TUPPAN    Ras il-bettija. L-għata ta’ fuq jew ta’ isfel tal-bettija. Kienu jgħidu, ‘daqqa fuq iċ-ċirku u oħra fuq it-tuppan’. il- V.B. (1900) jispjegaha bl-Ing. bħala, head of a barrel.

TUQQALA    1. Kwalunkwe oġġett li jtaqqal. Misluta, jew skrotu ta’ mogħża. Tuqqala tas-sieq, l-għadma tal-irkoppa. 2. Tuqqala tal-injam, minċott f’nofs l-injam. Ing. dowel. Sors: E.S.I. u V.B. (1900).

turgutirais.jpgTURGUT RAIS     (1485-1565) Magħruf ukoll bħala Dragut. Twieled f’Bodrum, belt Griega li tagħmel mal-kosta tal-Eġew. Fl-1517 kien uffiċjal fl-armata Torka meta din kienet qiegħda tattakka l-Eġittu. Dragut laħaq Ammirall tal-flotta Ottomana fil-Mediterran fis-sena 1547. Wara xi żmien Dragut sar Bej tal-Alġerija u Paxà ta’ Tuneż, kif ukoll Gvernatur ta’ Ġerba. Fl-1551 Dragut kien attakka lil Malta għall-ewwel darba. Wara li fallewlu l-attakki fuq il-Birgu u l-Imdina salpa bl-10,000 suldati tiegħu lejn Għawdex. Wara tlitt ijiem ta’ assedju fuq iċ-Ċittadella, irnexxielu jieħu bħala lsiera mal-5,000 ruħ, prattikament il-popolazzjoni kollha ta’ Għawdex. Waqt l-Assedju l-Kbir tal-1565, Dragut kien reġa’ ġie Malta biex imexxi bħala l-kap kbir nett tat-Torok. Hu kien intlaqat f’ngħasu minn sparatura ta’ kanun u miet ftit wara. Dan x’aktarx seħħ fin-naħa tal-Ponta ta’ Tigné, li llum għadha magħrufa bħala l-Ponta ta’ Dragut. F’Għawdex hemm leġġenda dwaru. Bejn Marsalforn u l-Bajja tar-Ramla l-Ħamra hemm dik imsejħa ‘l-Ġebla ta’ Durgut (jew Dirgut)’, li skont it-tradizzjoni Dragut u n-nies tiegħu kienu stkennew taħtha mix-xemx wara li kienu żbarkaw l-art biex jattakkaw l-irħula ta’ Għawdex. Ninnutaw li fil-kitbiet tiegħu Ġużè Muscat Azzopardi lil Dragut dejjem sejjaħlu Dergħut. Ara: ‘Folklore in Gozitan Place-Names’ ta’ Joe Zammit Ciantar, Folklore in the Maltese Islands, p. 60, 61.

turkopiliernTURKOPILIER    1. Fl-Ordni ta’ San Ġwann, it-turkopilier kien l-uffiċjal inkarigat mill-kavallerija. Orig. dan it-titlu kien tal-kmandant Tork li kellu taħtu t-turcoples li kienet kavallerija fl-armata Ottomana. Dawn is-suldati kienu armati bil-lanez u l-vleġeġ. Dan l-appellattiv kien jirreferi fl-istess ħin għar-rikkieba fl-istess armata. 2. It-titlu mogħti lil Balliju tal-Lingwa tal-Ingilterra. Dan it-titlu ttieħed minn turco pole, tip ta’ żiemel ħafif għall-ġiri.  Lat. Turcopuli.Tal.soldato (turco) armato alla leggera. Etim: Gr.  turkopulos: M.  it-tifel tat-Tork.

turrettar palace IMG_1420TURRETTA   Torri żgħir. Binja żgħira mibnija ’l fuq mill-bejt tad-dar. Fil-palazz tal-President il-Belt Valletta, hemm dik il-parti l-aktar għolja msejħa ‘t-Turretta’. Minn hawn issir il-komunikazzjoni bir-radju bejn l-Armata Maltija (AFM) u l-bastimenti li jkunu qed jivvjaġġaw viċin il-gżejjer Maltin, l-aktar meta dawn ikunu deħlin u ħerġin mill-portijiet. Anki fi żmien l-Ordni, il-komunikazzjoni viżiva bejn ix-xwieni u l-uffiċjali inkarigati għall-istess skop kienet issir minn din it-turretta.

TURRUN   1. Kejk tal-qubbajt li jkun daqs 30 ċm għoli.  2. Kwantità ta’ affarijiet fuq xulxin; ngħidu, ‘turrun platti’. Tal. torrone  – qubbajt.

turu rizzuxTURU  RIZZU  (1894 – 1961)   Ismu proprju kien Arturo Rizzo, Malti li kienet magħruf bħala għawwiem gwapp u li kien stabbilixxa ħafna records bil-kapaċitajiet tiegħu f’dan il-qasam. Fl-1929, Turu Rizzo waqqaf rekord billi għam għal 62 siegħa mingħajr waqfien. Dan ir-rekord reġa’ kisru fl-1930, meta għam għal 68 siegħa. Fl-1930, Turu Rizzu ipprova jaqsam minn Sqallija għal Malta, iżda kellu jieqaf wara 21 mil u 24 siegħa għawm, minħabba l-maltemp. Wara mewtu isem Turu Rizzu baqa’ leġġendarju u sinonimu ma’ l-aqwa fost l-aqwa għawwiema. Ara: A Chronicle of 20th Century Malta ta’ Michael Cassar u Joseph Bonnici,  p. 119;  Biographies ta’ Michael Schiavone.

tustieraan_bedTUSTIERA / TESTIERA   1. Il-parti wieqfa tas-sodda wara r-ras li tista’ tkun maħduma mill-vireg tal-metall jew twavel tal-injam. It-testieri tal-injam kienu jkunu ħafna drabi mpittra b’xi xbieha jew disinn b’tema reliġjuża. TESTIERA  2.  Il-ċineg tal-ġilda li jitqiegħdu ma’ ras iż-żiemel biex dan ikun ikkontrollat tajjeb mir-rikkieb.

TUTEMP / TUTEMBA   Kelma li kienet tintuża f’bosta logħob tat-tfal u li tfisser ‘waqfa’ jew ‘intervall’. Dan l-intervall kien jingħata biex it-tfal jistrieħu mil-logħob. Meta t-tfal jisimgħu l-qniepen tal-knisja jdoqqu jew meta kien jgħaddi xi qassis minn ħdejhom dawn kienu jgħajtu lil xulxin, ‘tutemp’ biex jieqfu mill-logħob bħala rispett. Il-frażi tista’ tfisser ukoll, ‘inċedu’. Etim. X’aktarx mill-Isqal. tuo tempu – M. il-ħin tiegħek. Sors etim: J.A.  E.S.I. jgħid li din ġejja mill-Isqalli, do tempo. Ara: Logħob, Taqbil u Ġugarelli tat-Tfal Maltin, ta’ Guido Lanfranco, p. 52.

TUTTU      Kelma li kienet tingħad lit-tfal flok il-kelma, żiemel.

tuzellDSCN4927.JPGTUŻELL    Ċelu magħmul minn struttura tal-injam iddekorata bid-damask, li jiddendel mis-saqaf fuq l-altar. Dan jiżżejjen bi drapp ta’ kuluri differenti skont l-użanza liturġika. Il-kulur tad-damask jista’ jvarja, eż. vjola fi żmien ir-Randan, aħmar fi żmien ta’ ċelebrazzjonijiet ta’ xi festa tal-qaddisin martri, aħdar għal Ħdud u abjad għall-Għid il-Kbir. Fil-każ ta’ knisja bażilikali flok tużell din ikollha tribuna fejn iċ-ċelu jserraħ fuq erba’ kolonni. Sqal. tusellu, jew mit-Tal. antik dossello jew tossello. Kollha, kliem sinomimi ma’ baldacchino. Pinella Musmeci kitbet artiklu fuq l-internet dwar Il Dossello della Basilica di San Sebastiano ad Acireale. Biss ir-ritratt tat-tużell, jew id-dossello, li hi titratta dwaru hu tat-tip baldakkin jew tribuna, bid-dahar mal-ħajt iddekorat bid-damask. Dan ir-ritratt iġegħilna nissusspettaw li l-kelma dossello tista’ tkun ġejja minn dorsello / dorso; li huwa dahar.

TWEŻWIŻ      Ipokresija. Tieba u qdusija falza. Sors: V.B. (1900). Fesfis fil-widnejn. Sors: J.A.

  *         *         *

A  *    B  *    Ċ  *    *    *   *    *
Ġ  *    G  *    GĦ  *    *    Ħ  *    *    *    *
*    M  *     N  *     *     *    *    R  *     
T *     *     *    *     *     Ż  *    *

Dan ix-xogħol hu bbażat fuq it-tliet kotba tal-istess suġġett.

               Bejn Kliem u Storja 

              Ara X’Int Tgħid

               Biex il-Kliem Ikun Sew

A bejn kliem u storja    Aa ARA X'INT TGHID    A aBiex il-Kliem ikun Sew (1)

Paġni 256                                                Paġni 256                                               Paġni 256
Prezz: Ewro 14.95                                Prezz Ewro 14.95                                 Prezz Ewro 14.95

Pubblikazzjonijiet tal-istess awtur – ikklikkja hawn:  https://kliemustorja.com/informazzjoni-dwar-pubblikazzjonijiet-ohra-tal-istess-awtur/

Sorsi bibliografiċi l-aktar imfittxija mill-awtur

* E.S.I.   Il-Miklem Malti, Volumi 1-10, ta' Erin Seraccino Inglott,  
(1989).
* F.V.     Maltese Grammar for the Use of the English, ta’ Francis Vella.
(1831).
* F. Vella  Dizionario Portatile – Maltese, Italiano, Inglese ta' F.Vella, 
(1843).  
* G.B.F.    Dizionario Maltese, Italiano, Inglese, ta’ Giovann Battista 
Falzon,(1845).
* J.A.     Maltese-English Dictionary, Vol. I & II, ta' Joseph Aquilina,
(1987 & 1990)
* M.A.V.   Lexicon ta’ Ktyb Yl Klym Malti Mfysser byl-Latin u Byt-Taljan 
eċċ., MDCCXCVI, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1796).
*         M.A.V.  Aforismi, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1828)
* (D)    DAMMA Tal Kliem Kartaginis mscerred fel Fom tal Maltin u Ghaucin,
 ta' Gianfrangesku Agius Sultana, (circa 1757 – 1769).
* V.B.    Dizzjunarju Malti-Ingliż, ta' V. Busuttil, (1900).

 

Jekk trid tkun taf dwar xi kelma li mhux qiegħda miktuba hawn, jew taf b’xi kelma u t-tifsira tagħha li trid ninkludi f’din l-enċiklopedija iktibli …  mohba2016@gmail.com