ż

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     P *    Q *    R *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *
ŻABBAR * ŻABBARA (ara: SABBARA) * ŻABBETTINA * ŻABIKOTT * ŻABRA * ŻABRIKOTT * ŻAFARINA * ŻAFTURA * ŻAFŻAFA / ŻAVŻAVA  ŻAGĦKA * ŻAGĦRUN/A * ŻAHAR * ŻAHRI * ŻAHRIJA * ŻAJBRA * ŻAMBUKA / SAMBUKA * ŻAMBUR * ŻAMBURA * ŻAMMAR * ŻAMMITELLU, IL-KASTELL * ŻANKA * ŻANNI * ŻANU * ŻAQQ * ŻARDA * ŻARGUN * ŻARMUĠ / ŻERMUĠ * ŻBALLOTTAR * ŻBANDOLA / SBANDOLA * ŻBARK * ŻBIBA * ŻBRIGA * ŻEBBELLIKA / ŻABBETTA / ŻABBETTINA (ara: SABELLA) * ŻEBBIEĠA / ŻEBBIĠIJA * ŻEBBUĠ * ŻEBDA * ŻELLUMA * ŻEMBIL / ŻEMBILA * ŻEMŻEM * ŻENA / ŻINA * ŻENBAQ * ŻENNEJ * ŻENŻIFRU TAR-RIĦ * ŻENQA * ŻENŻLA *ŻEPPOLI * ŻERDA * ŻERNIQ * ŻERRIEKI * ŻEWĠ * ŻEWĠ JEW FARD * ŻIB * ŻIBEĠ * ŻIBEĠ TAL-KUKKU * ŻIEMEL TAL-QASBA * ŻIEMLUNAZZA * ŻIENI (ara: ŻENA) * ŻIFT * ŻIGG / ŻIKK * ŻIGROMBLU ŻUGROMBLU * ŻIK * ŻILŻA * ŻIMARRA * ŻINA *ŻINĠAR / ŻINĠOR * ŻINĠLA * ŻINGU * ŻINŻIFRU * ŻINŻILL / ŻUNŻILL * ŻINŻLA * ŻIR * ŻIRKA * ŻIRMA * ŻIŻI * ŻMAJMOĊĊ * ŻMAR* ŻMARR / ŻMARR/AT / ŻMARRATUR * ŻMIZZAR * ŻNIED * ŻNIEŻEL * ŻNUBER / SNUBER * ŻOKMA * ŻONQOR * ŻORBA * ŻOTA / ŻLOTA * ŻOTKU * ŻRAFA * ŻUBBABA / ŻUFŻAFA * ŻUBRUN / SUFRUN *  ŻUGRAGA * ŻUGRUMBLU * ŻUMMARA * ŻURBETT * ŻUTA * ŻUTT *

 

ŻABBAR      Wieħed li jiżbor. Dak li jagħmel iż-żabra.  Hemm kunjom Zabbar imniżżell fil-lista tal-Militia tal-1419 u dan kien jgħix f’Ħaż-Żabbar.  M.A.V. potatore.

ŻABBARA    Ara: SABBARA.

ŻABBETTINA    Nanna kola magħufa wkoll bħala SABELLA.

ŻABIKOTT      Bniedem  ta’ statura żgħira. Petitu. Etim. mhux magħrufa. Biss qabb. ma’ ŻABRIKOTT.

ŻABRA   Qtugħ ta’ friegħi li huma żejda jew morda mis-siġar biex is-siġra żżomm ċertu daqs. Iż-żabra tista’ ssir ukoll bil-ħsieb li s-siġra tirpilja u  tikber aktar b’saħħitha.

ŻABRIKOTT    Tip ta’ berquq iswed.   Is.xj.  Prunus armeniacos. Fr. abricots. Ing. royal peach apricot.

ŻAFARIN/A    Rif. għal xi ħadd li hu fqir u miksin. Sors: E.S.I. u J.A.

ŻAFTUR/A  Tip ta’ kolla li n-naħal iġorr mis-siġar biex jimla x-xquq u jidlek il-ġewwieni tal-bejta ħalli jsaħħaħ iċ-ċelel. Tal. zaffatura. Lat. propolis.

ŻAFŻAFA / ŻAVŻAVA    Ara: RUBBABA.

ŻAGĦKA   Appel. ieħor għal ‘qaħba’. Qawl: Kull żagħka għandha ’l ġakkha (min jipproteġiha, Ara: ĠAKK).  ŻAGĦKI   Bniedem ta’ ħażen kbir; sodomist; bniedem li jgħix mal-konkubina tiegħu. Ara: BARDAXXA. Sors: Il-Qawl Iqul, p. 144.

zaghrunac.jpgŻAGĦRUN/A   1.  Ħuta mir-razza tal-mazzola (is. xj. Centrophorus granulosus, Ing. gulper shark). Din il-ħuta tikber sa 1.5 m u tista’ tiżen sa 20 kilogramm. Minn din il-ħuta kien jittieħed il-fwied biex isewwu (iqattru ż-żejt tiegħu) għal ġo flixkun biex ifejjaq il-feriti. F’dan il-flixkun, li kien jibqa’ miftuħ, kienet anki titqiegħed rixa biex din tintuża ħalli biha ż-żejt jindilek fuq il-ferita. Billi biż-żmien, fil-wiċċ taż-żejt kienet titrabba skorċa tal-moffa, din kienet isservi ta’ ġid. Dan għaliex meta ż-żejt jindilek fuq il-ferita, fil-moffa kien jitrabba l-penisilin li jfejjaq l-infezzjoni.  2. Pjanta li tikber Pjanta li tikber fil-widien jew fil-makkja,. qisa arbuxell jewsiġra żgħira bil-friegħi jxewku. Is. xj. Crategius monogyna, Ing. wild hawthorn. Tissejjaħ ukoll ‘ANŻALOR’, għalkemm mhux l-istess speċi. Is. xj. C. azalorus3. Tip ta’ dud żgħir ħamrani tal-ilma li norm. jgħix f’xi ħawt jew ġiebja. Ara: ‘Maż-żmien tiegħi ta’ tabib’, Dr Charles Cassar, Folklor, p. 56 u Popular Fish in the Mediterranean Sea ta’ Stanley Farrugia Randon u Robert Micallef, p. 118.

ŻAHAR   Il-warda tas-siġra taċ-ċitru. (Iż-żahar tal-frott l-ieħor jissejjaħ inwar. Sqal/ Għ. zagara, zahr – Castellan: azaharŻAHRA    Fjura li tkun għadha fl-istat li tiftaħ. Kunjom Malti.  ŻAHRI   Bajdani bħaż-żahar. Safi.

ŻAHRIJA   Il-Kewba Żahrija hi l-pjaneta Venere li tidher fis-sema tleqq b’dawl qawwi aktar minn oħrajn, l-aktar kmieni billejl jew filgħodu. L-Istess bħall-KEWBA TAL-GĦARB.

ŻAJBRA    Xagħra rqiqa u fina fuq il-wiċċ, jew xagħra li mir-ras tinżel għal fuq l-għajnejn. Ngħidu ‘Kulma għad għandu huma erba’ żajbriet’ – tingħad għal xi ħadd żagħżugħ li għadu fil-pubertà; jew bil-kuntrarju tingħad għal xi ħadd li jkun kważi qarej.

ŻAMBUKA / SAMBUKA  1. Is. xj. Sanbuca nigra. Arbuxxell ta’ pjanta mediċinali. Ing. elder. 2. Ħelu f’għamla ta’ boċċa żgħira tonda bit-togħma tal-aniżett. Ara SEBUQA.

ŻAMBUR   Spirtu magħmul mill-aniżett iddistillat.

ŻAMBURA   Strument tad-daqq folkloristiku li kien jindaqq l-aktar mit-tfal. fittex aktar

ŻAMMAR      Wieħed li jdoqq il-fifra.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERAŻAMMITELLU,  IL-KASTELL   Din hi residenza privata li tinsab fuq in-naħa ta’ barra tar-raħal tal-Imġarr, fejn it-triq taqbad fid-direzzjoni lejn il-Ġnejna.  Dan il-bini hu speċi ta’ villa fil-kampanja, b’sett ta’ erba gardjoli dekorattivi waħda f’kull kantuniera, u torri bis-salib fuqu fin-nofs. Dwar il-Kastell Żammitellu hemm leġġenda ta’ tfajla, Luċija, li kienet tgħix ma’ missierha f’din il-villa. Missier Luċija ried bilfors iżżewwiġha raġel Sqalli li kien tal-flus. Skont il-leġġenda, Luċija rrifjutat li tiżżewweġ lil dan is-sinjur, iżda missierha xorta waħda ra kif għamel u pprepara kollox għat-tieġ tagħha. Wasal il-jum tat-tieġ u Luċija ma niżlitx minn kamritha. Meta missierha tela’ jfittixha l-kamra sabha vojta u t-tifla kienet għebet. Skont il-leġġenda jingħad li wara xi sena minn dan il-fatt, jum fost l-oħrajn, Luċija dehret b’mod mistiku fil-knisja parrokkjali tal-Imġarr. Dan seħħ billi fuq l-altar feġġ dawl kbir, bħal kewkba tiddi, u f’nofsha kien hemm Luċija liebsa ta’ soru. Hi qalet lil dawk li rawha li dakinhar tat-tieġ, hi kienet ħarbet mid-dar u wara daħlet soru. Hi kienet marret tgħin il-midrubin fil-gwerer, x’imkien ’il bogħod minn Malta. Baqgħet tagħmel dan ix-xogħol sakemm darba ntlaqtet minn vleġġa li nifditilha qalbha u mietet.  Ara:  ‘Maltese Folk Tales – The Legend of Castel Zammitello’, ta’ Ġorġ Mallia, f’Heritage Malta, Vol. 2, pp. 639 – 640. 

ŻANKA   Wieħed li jkun jgħix ma waħda biss mhux miżżewġin. Bniedem ingarżat.  M.A.V. Concubino, amasio. bardadassa. Uomo vile molto.

ŻANNI   Il-karattru jew il-kostum u l-maskra tal-Karnival li jirraffigura lill-buffu. Il-kostum hu kkulurit bl-istrixxi u miegħu jiddendlu anki qniepen żgħar. A. de. S. jgħid li dan kien kostum li kien jintlibes fi żmienu u li kien jixbah lil dak tal-arlekkin. Etim. Tal. sannakk – arlekkin. J.A.: appel. li ġej mill-isem Taljan Gianni. Etim. Tal. maskra li kienet tintlibes fil-Karnival fl-Italja u li tirrappreżenta l-karattru ta’ serv injorant jew makakk. Minn zanni jidher li ħarġet il-kelma Ingliża zany u l-frażi zany comedy.

ŻANU      (D.) nome proprio di Baltassare.

ZaqqŻAQQ    Wieħed mill-eqdem strumenti tal-arja li kien jindaqq f’Malta tul il-mijiet tas-snin. Dan hu wieħed mill-ftit strumenti folkloristiċi li għadhom jindaqqu sal-lum, l-aktar fil-Milied. Dan l-istrument hu norm. magħmul mill-ġlud tal-kelb, tal-għoġol jew tal-mogħża. F’waħda mit-truf tas-saqajn jiddaħħal il-bedbut biex minnu d-daqqaq jonfoħ l-arja fiż-żaqq biex ikun jista’ jdoqq l-istrument.  Ara: A Guide to Maltese Folk Music ta’ Ruben Zahra, pp.8-13; ‘The Maltese Bagpipe and Tambourine, 19th century Iconography’ Anna Borg Cardona, fi Treasures of Malta, Summer 1999, Vol 5, no 3, pp 57 – 63. Kont Nismagħhem jgħidu…eċċ,. Paul P. Borg, pp. 318-319.      

ŻARDA   Parti mid-drapp li tinħall mill-bqija tal-materjal. Dik il-parti tal-ħjata li tiżżarrad.

ŻARGUN    pl. żraġen. Fergħa bħal tad-dielja.  ŻARĠAN  v. jaqta’ u jiġbor iż-żraġen. (I)MŻARĠAN part. pass. għal siġar jew pjanti mimlija friegħi. Fig. dan il-verb jirriferi wkoll għal meta wieħed jagħmilha tal-kbir.  Ġużé Galea fir-rumanz, Żmien l-Ispanjoli, juża l-verb żarġan hekk:  Is-suldati barranin dejjem jiżżarġnu u jidhrilhom li ħadd ma jista’ għalihom…’. p, 7. P. Wistin Born juża l-part. pass. b’mod fig. fir-rumanz Is-Salib tal-Fidda, hekk: ‘… [Gerit] … marret wara bint it-tabib, b’idejha mirfudin fuq ġenbejha u wieqfa daqs serduk imżarġan’. P. 18. Il-part. pass. jingħata wkoll għal xi ħadd prużuntuż jew arroganti.

ŻARMUĠ / ŻERMUĠ      (pl. żrameġ). Ferħ ta’ fenka. Fenek żgħir.  Sqal. Carmuciu.

ŻBALLOTTAR    Votazzjoni li ssir b’mod li xi ħadd jitħalla barra milli jkun elett. Ċaħda b’mod ta’ votazzjoni, kultant sigrieta, biex persuna ma tkunx aċċettata tidħol jew tibqa’ membru ta’ każin. Eż. Żballottawh milli jerġa’ jidħol membru fl-għaqda. Ing. To blackball. Sors: J.A. E.S.I. jagħtiha bħala SBALLOTTAR.

zbandolaccc - CopyŻBANDOLA / SBANDOLA   Għamla ta’ arma magħmula min spaga jew ċarruta rqieqa li fiha titqiegħed ċagħka jew żrara biex tiddwaddab wara li din tvenvina b’saħħa biex hekk kif tintelaq iċ-ċagħka ttir u tolqot l-oġġett, għasfur, annimal jew l-avversarju. Ara: WADAB.  Sqal. sbannaola jew sbandola.

zbibinsŻBIBA    (pl. koll.  żbib)  Għenba mqadda. Sultana li tkun bla żerriegħa. Iż-żbib jinxef u jitqadded fix-xemx.  Qawl: i.)  ‘Fl-aħħar tal-mazzita ssib iż-żbiba’ – It-tifsira ta’ dan il-qawl illum saret tingħad minn ħafna f’sens negattiv, bħallikieku ż-żbiba hi xi ħaġa morra. qarsa jew ħażina. Għall-kuntrarju, iż-żbiba hi frotta ħelwa, u għaldaqstant it-tifsira għandha tirrifletti li ż-żbiba tħalli togħma bnina. Mela dan il-qawl li kien jingħad b’mod fattwali beda biż-żmien jingħad b’mod ironiku; biss l-ironija ntesit u bil-mod il-mod il-qawl sar ifisser ħaġa oħr. Qawl: ii.) ‘Aħjar żbiba milli għenba’ – jiġ. aħjar jekk wieħed jagħżel mara ta’ ċerta età milli waħda li għadha żagħżugħa – dan għaliex għalkemm il-mara matura jkollha t-tikmix (bħaż-żbib), l-età tagħtiha l-maturità u l-esperjeza li jservu f-għerf li jagħmilhataftikkuntenta r-raġel tagħha. Sqal. zibbibbu: tipo di uva a grossi chicchi (da zabīb, “uva passita”) da cui deriva il vino. Għ. żibibba.  Sors etim: A.J.   Ara:  SULTANA u PASSOLINA.

ŻBRIGA   1. Magna li fiha timpasta l-għaġina. 2. Injama li biha l-għaġġien jgħaffeġ u jiċċattja t-taħlita li jkun qed jipprepara. Sors: V.B. (1900) u J.A.

abaku żebbiġijaŻEBBIEĠA  / ŻEBBIĠIJA   Oġġett magħruf ukoll bħala Abaku jew Abakus. Dan hu speċi ta’ frejm tal-injam li jżomm fih numru ta’ firdiferru rqiq li fih jiddaħħlu ż-żibeġ. B’dawn iż-żibeġ wieħed ikun jista’ jgħodd u jimmultiplika, inaqqas jew jiddividi n-numri. Sa daqs ħamsin sena ilu, it-tfal kienu jitgħallmu jagħmlu l-kalkoli tas-somom b’dan l-istrument. Dan il-mod ta’ għadd x’aktarx beda fil-Mesopotamja daqs elfejn sena Q.K., u wara nfirex mal-Orjent kollu fejn għadu jintuża sal-lum. Illum fil-kultura tal-Punent, iż-żebbieġa ma għadhiex tintuża ħlief bħala logħob ta’ tagħlim għat-tfal iż-żgħar.

Digital StillCameraŻEBBUĠ    Is. xj. Olea europea. Is-siġra taż-żebbuġ hi fost l-eqdem siġar li jeżistu f’Malta. Fid-dinja Għarbija iż-żebbuġ hu magħruf l-aktar bħala żejtun. Jidher illi l-kelma żebbuġ/a ħadniha minn  djalett Għ. tal-Alġerija fejn tintuża l-kelma żanbuġ għal żebbuġ selvaġġ. Minn din il-kelma toħroġ oħra: żibġa. Il-frotta taż-żebbuġ tintuża biex minnha jittieħed iż-żejt, kif ukoll biex isir pejst minnha. Jinħtieġu mill-inqas tliet kilogrammi ta’ żebbuġ biex isir litru żejt. Biss din il-kwantità tvarja ħafna skont il-kwalità taż-żejt li jkun prodott. Iz-zokk tas-siġra taż-żebbuġ jintuża għal diversi oġetti. Minħabba li z-zokk taż-żebbuġ hu b’saħħtu, fl-antik il-moħriet kien jinħadem minnu. L-injam zebbugxxxxtas-siġra jintuża wkoll biex jinħadem xogħol fl-iskultura. Il-boċċi tal-injam tal-logħob huma magħmulin minnu. Is-siġra taż-żebbuġ hi forsi l-aqwa mod biex wieħed jiddelinija l-ambjent u l-klima Mediterranja. F’Malta u f’Għawdex hawn diversi rħula li jindikaw li din is-siġra kienet tikber f’dawk l-inħawi. Illum għalkemm il-produzzjoni ma għadhiex dik li kienet fi żminijiet antiki, reġa hawn interess minn bosta individwi li jkabbru din is-siġra biex minnha jipproduċu ż-żejt.

ŻEBDA     (D.) Butiro che si cava dal latte delle pecore e capre.  ŻIBDA,  cream (F.V. 1831).

ŻEGĦDA      Kwantità kbira ta’ oġġetti, nies, jew annimali. Ngħidu, ‘sibt żegħda nemel / dud fuq l-ikel’. Ngħidu wkoll, ‘kien hemm żegħda nies tiġri biex taħrab mill-periklu’. Fil-ktieb Meta Faqqgħet il-Gwerra, Francis Ebejer juża din il-kelma hekk: ‘nisa u tfal jaraw żegħda kbira ma taqta’ xejn ta’ Stuka  [ajruplan tal-gwerra Ġermaniż]. (p. 102).

ŻELLUMA   Ħajta b’barma fiha jew inkella li tkun milwija ħażin. Għoqda fil-ħjata. Dik il-parti tax-xibka li titgħaqqad fiha nfisha wara li tinħall il-ħuta wara li tinqabad. Ngħidu, ‘Il-ħajt kollu żlielem.’ Fig. żball żgħir. Azzjoni li mhux xierqa.

ŻEMBIL   (D.) Vaso o sacco da ricevere le immondizie per trasportarle da uno all’altro luogo, sporta, cestone.

ŻEMBILA     Barżakka li fiha l-bidwi kien iġorr l-ikel meta jmur jaħdem fl-għelieqi. Qawl: Min jurilek żembilu, għabbilu. – jiġ. min jagħtik il-wiċċ, aħtaf l-okkażjoni u approfitta ruħek minnu. M.A.V. (1828). Idj. Mur raqqa’ ż-żmiebel. Sors: Kif Ngħiduha (1975) ta’ Ġ. & A. Muscat Azzopardi.

ŻEMŻEM    Ngħidu, ‘Dak ilu minn żmien żemżem tafx’. Din il-frażi hi assoċjata ma’ xi ħaġa li għadda ħafna żmien minn fuqha. Fid-dinja Musulmana, żemżem hu l-bir sagru li hemm f’Mekka, li l-Musulmani jemmnu li kien sabu Abram, b’intervent divin t’Alla, hu u jfittex l-ilma. Jista’ jkun għalhekk li meta wieħed jgħid li ‘dik il-ħaġa ġejja minn żmien żemżem’ qed ifisser li ġejja minn żmien l-Għarab, jiġifieri bejn is-seklu disgħa u s-seklu tlettax (870 – 1240 W.K.) F’Malta hawn postijiet b’dan l-isem, eż. Għar Żimżem u Ta’ Żemżem,  fin-naħa bejn Ħal Qormi u Ħ’Attard.

ŻENA / ŻINA   L-Att tas-sess barra ż-żwieġ. Tgħix ma’ mara barra ż-żwieġ. Fornikazzjoni. L-att kontra s-sitt Kmandament li jgħid: Is-sitta la tiżnittx. Kull att sesswali barra minn loku.  ŻIENI   Bniedem moħħu fl-atti taż-żina. Qawl: Il-fqir supperv, il-għani xħieħ, ix-xiħ żieni, ħwejjeġ ħżiena. Qawl: Il-ħell u ż-żena jinkixef għeluq is-sena.   ŻENA BIL-MAQLUB  Sodomija. Sors: E.S.I. u Damma.

ŻENBAQ    Ara  ĠILJU.

ŻENNEJ   Bħal ŻIENI. Libidinoso. Ara:   ŻENA/ŻINA.

ŻENQA   1. Sqaq fl-għelieqi li jista’ jkun iserrep u li jgħaqqad trip wiesa’ ma’ oħra. Sors: E.S.I. 2. Niżla. Temi Zammit jgħidilna li fi żmienu kien hemm niżla qrib il-Ġnien ta’ Hastings li kienet magħrufa bħala ‘ż-Żenqa’. Hu jgħid ukoll illi fil-Marokk kull triq tissejjaħ ‘żenqa’ għaliex hemmhekk dan l-appel. kien isem ieħor għal ‘triq’. Sors: ‘Il-Belt Valletta – Tifkiriet tal-Imgħoddi’, Temi Zammit, Ward ta’ Qari Malti (1936), p. 16. (D.) Żanqa, via, strada curva, dalla qual si passa a qualche casamento. V.B. (1900) jagħtiha sempliċiment, sqaq. M.A.V. jgħid, fossa.

ŻENŻIFRU TAR-RIĦ     (D.) Vento tempestuoso, provenzata.

ŻENŻLA      (D.)  Saetta, ciocciola, folgore.  Ara: ŻILŻA.

ŻEPPOLI     Ara: SFINĠA.

ŻERDA     Fi żmien il-Medjuevu, din kienet ikla li tingħata lin-nies foqra, ġen. bħala parti minn ċelebrazzjoni ta’ xi festa reliġjuża. Ġieli ż-żerda kienet tkun imħollija f’xi legat fejn il-werrieta jkunu marbuta  jagħmluha fi knisja partikulari li tissemma. Din l-ikla tissejjaħ ukoll ‘il-quċċija’. Illum il-kelma quċċija tfisser ħaġa oħra.  Ara: QUĊĊIJA.

ŻERNIEQ      Tbexbix tal-ġurnata, sbieħ il-jum.

ŻERRIEKI      Dak li jħobb jittanta u jwaqqa’ lill-ħaddieħor għall-atti sesswali.

ŻEWĠ     1. Xibka li tinqasam f’żewġ partijiet. 2. Żewġ snanar fuq xlief wieħed. 3  Żewġ jew fart.  4  Ngħidu , Iż-żiemel ta biż-żewġ – jiġ. ta daqqa biż-żewġ saqajn ta’ wara.

ŻEWĠ JEW FARD   Logħba li tintlagħab bis-swaba’, bħal-logħba tal-MORRA. Il-lagħaba jikxfu s-swaba’ mill-ponn f’daqqa, it-tnejn li huma, u jgħajtu jew ‘żewġ’ jew inkella ‘fard’. Jekk is-swaba’ li jkunu ħarġu jkollhom total li jkun żewġ – jiġifieri li n-numru tista’ tiddividih fi tnejn, mela jirbaħ dak li jgħajjat ‘żewġ’. Jekk is-swaba’ li jinfetħu ma tistax tiddividihom bl-eżatt fi tnejn, allura jirbaħ dak li jgħajjat ‘fard’. Jista’ jkun li jirbħu jew jitilfu t-tnejn li huma jekk ħadd minnhom ma jaqta’.

ŻIB   Taħlita ta’ ħwawar, fosthom il-kemmun u l-kannella, li kienet tagħmel riħa tfuħ. Din it-taħlita kienet tinżamm merfugħa u kienu jżidulha l-għasel biex tingħata lit-tfajla li tkun se tiltaqa’ mal-għarus għall-ewwel darba. It-tfajla kien ikollha żżomm dawn il-ħwawar f’ħalqha għal bosta sigħat, biex meta tiltaqa’ għall-ewwel darba mal-għarus futur tagħha ħalqha jfuħ. B’hekk it-tfajla tħalli impressjoni tajba ma’ min kien iridha. Vassalli jgħid li din it-tradizzjoni kienet tinżamm bħala turija li t-tfajla tifhem u taċċetta li l-ħajja fiż-żwieġ hi kemm ħelwa kif ukoll mimlija mrar. Ara: ‘Cibi Antichi Maltesi’, Ġ. Cassar Pullicino, Melita Historica, 1961. Sorsi: E.S.I., J.A. u M.A.V. Tal. zibetto.

ŻIBEĠ     Bħal boċċi żgħar ħafna, ġieli minfuda bit-toqob li jistgħu jiddammu biex tagħmel ħannieqa minnhom. L-istess tip ta’ żibeġ kienu jilgħabu bihom it-tfal billi jizzikkawhom bil-behem jew is-subgħa l-werrej  u jimmirawhom lejn toqba żgħira fl-art. M.A.V. jgħid, pasta fatta a globetti.

żibeġ tal kikkuŻIBEĠ TAL-KUKKU   1. Żrieragħ tondi li tagħmel is-siġra tal-palm. Is. xj. Canna indica.  2. Żibeġ tondi tal-ħġieġ li meta jinħadmu jkunu diġà mtaqqbin min-nofs biex jindammu f’kullana jew jinħietu bil-ġanċ max-xifer tad-drapp ħafif (doillie), li jgħatti xi buqar. Dan it-tip ta’ żibeġ kien jintuża mit-tfal bħala logħob. Ara    ŻIBEĠ

 

ŻIEMEL     1. Apparti mit-tifsira l-aktar ħafifa, dan in-nom jintuża wkoll bħala għemil meta ngħidu, ‘jiżżiemel’. Insibu dan il-verb użat b’dan il-mod fl-istorja, ‘Leli u sieħbu s-Sur Kelin’, … [Leli] ikun jonqsu sagħtejn oħra jiżżiemel ma’ sħabu qabel ma jidħol il-knisja…’ Ara: Ġabra ta’ Proża għat-Tfal, R. Vella Tomlin, p. 23. 2. il-kabina tax-xufier tat-trakk li jiġbed warajh trailer tat-tagħbija. 3. L-istruttura, bosta drabi magħmula minn vireg, plastik jew ħadid li fuqha jitqegħdu l-ħwejjeġ biex jinxfu, l-aktar minn min ma għandux bejt, jew f’jum meta minħabba l-maltemp dak li jkun ikollu jonxor il-ħasla ġewwa.

ŻIEMEL TAL-QASBA    Qasba jew simili li tintuża mit-tfal billi jżommuha bejn saqajhom biex jilgħabu tar-rikkieba billi jżommu naħa minnhom il fuq u n-naħa tat-tarf l-ieħor jkaxkar mal-art.

ŻIENI    Ara: ŻENA.

ŻIMLUNAZZA    (D.) Donna più di una libertina.

ŻIFT  1. Għelk li joħroġ mis-siġra taż-żnuber. Dan meta jissajjar isir kulur sewdieni. 2. Kelma oħra għal-likwidu li jixbah il-qatran. Din il-kelma ġieli tingħad b’mod ewfemistiku għal kelma oħra vulgari. Hemm qawl li jgħid hekk: Il-qorti għatba taż-żift, tmidd sieqek fuqha u teħel. 

ŻIGG  / ŻIKK     1. Esklamazzjoni,  eż. ‘X’ iż-żigg int tagħmel!’ 2. Xi ħaġa insinifikanti, eż. ‘X’jaħseb li hu ? …  qisu żigg!’  Il-kelma prob. ġejja minn żigużajg, biss tingħad aktar bħala ewf. flok kelma oħra vulgari.  ŻIK     (D.) xejn.  ŻIK GĦALIK    Xejn tajjeb għalik.

ŻIGROMBLU / ŻUGROMBLU  1. Tip ta’ tajra tal-karti.  2. Tip ta’ żugraga.  3. Isem ta’ logħba tat-tfal. 4. Boċċa tal-logħob magħrufa wkoll bħala l-bubun. Ngħidu, ‘Qisu żigromblu’ – tingħad għal xi raġel jew tifel oħxon.  Oriġ.  zig + romblu.  5. Il-fosdqa taż-żerriegħa tal-kappar. Ara: ŻUGRUMBU.

ŻIGU ŻIGU    M.A.V. Musica a varie sorte. Concerto.

ŻILŻA     Sajjetta.  Ara: ŻELŻA.

ŻIMARRA      Libsa twila li tintlibes mill-qassis jew mit-tfal fil-Ġimgħa l-Kbira (jew fil-festa ta’ Corpus jew tal-Qalb ta’ Ġesù).

ŻINA  Dekorazzjoni. Ħaġa li ssebbaħ biss mhux bżonjuża. ŻINA TAL-WIĊĊ   Ħofra fil-ħadd meta wieħed jitbissem. L-istess kelma tista’ tfisser ħaġa oħra bħal fil-kelma: ŻENA.

ŻINĠLA   Kontenitur tal-fuħħar jew tar-ram ta’ ċertu kobor, pjuttost ċatt, li jintuża biex l-ikel ikun ippreparat fih.  Bħal bieqja kbira. Tal. zangola.

ŻINĠAR / ŻINĠOR   Il-metall jew ġild li jiħdar meta jkun ossidat. Kelma oħra għal ‘virdirram’. Rif. għall-frott meta jkun għadu żgħir jew aħdar. Fig. bniedem li għadu żinġar hu wieħed li għadu ma jafx il-ħażen tad-dinja. Ara: VIRDIRRAM.

ŻINGU    Ing. zinc. Dari kien hawn bosta prodotti tad-dar magħmulin miż-żingu, metall griż, bħal pereż., bramel jew banjijiet taż-żingu li fihom kienu jinħaslu l-ħwejjeġ. Kienu popolari immens għax prodotti bħal dawn ma’ kienux jissaddu meta jintmessu mal-ilma u għalhekk barra li kienu jservu aktar kienu jagħtu sens aktar ta’ indafa. E.S.I. isemmi, ingwent jew trab taż-żingu.

ŻINŻIFRU    Riħ li jinħass dieħel minn barra għal ġewwa, kultant minn bejn ix-xquq ta’ xi tieqa jew bieb. Kurrent kiesaħ tar-riħ li jdejjaq lil dak li jkun. A. de S. u M.A.V. jagħtu tifsira oħra u t-tnejn jaqblu li dan hu dak ir-riħ mill-Majjistral li jxoqq il-għadam. Sqal. zenzifaru. Sors: E.S.I.

ŻINŻILL / ŻUNŻILL     Żagħżugħ fitt, kemm kif jilbes kif ukoll dwar l-apparenza tiegħu. Xi ħadd żagħżugħ u bla esperjenza.  Ngħidu,  ‘Għamlu żunżill tiegħu’ – użah bħala servjent. Ngħidu wkoll, ‘Donnu żunżill’  – rif. għal xi ħadd li għadu żgħir u fuq ruħu. Sq. zinzillu. Sors:   J.A.   Temi Żammit fir-rakkont tiegħu, ‘Ċensa u ċ-Ċine’ jgħid hekk: … ‘ma’ ġenb it-tfajla, [kien hemm] żinżill ta’ tifel.

Zinzell2ŻINŻLA    (pl. koll. żinżel, pl. żnieżel).   Frotta tixbah in-naspla. Is. xj. Ziziphus jujube. Oriġ. frotta li kienet titkabbar fl-Asja u fil-Lvant Nofsani. Hemm mal-400 kwalità ta’ din is-siġra, fosthom iż-Ziziphus spina-christi li tikber fil-Jemen. Is-siġra hi konnessa fil-folklor mal-Passjoni ta’ Kristu, għaliex hawn min jgħid li l-kuruna tax-xewk ta’ Kristu kienet magħmula mill-friegħi ta’ din is-siġra. Sqal. nzinzula. (ing. jujube). M.A.V. Piccolo catino, concolino, mastello. Jista’ jkun li M.A.V. iegħed jirriferi għal żinġla. 3. Sajjetta (M.A.V.)

ŻIR     Bomblu kbir jew ġarra ġejja għall-ponta, li għandha żewġ widnejn żgħar, li tintuża biex minnha jitferra’ l-ilma.

ŻIRKA      Seduzzjoni b’mod sesswali tal-mara lir-raġel.

ŻIRMA   1. Ċesta fil-qurriegħa, fil-wiċċ jew fl-għonq, ħafna drabi magħmula minn materja li tipproduċi speċi ta’ tumbata ratba taħt il-ġilda.  2. Ġewża tal-gerżuma.

ŻMAJMOĊĊ     Tifel imqareb; bniedem  b’temperament insabbli u li jitlgħalu malajr. Tal. smammuccio.

ŻMARR   It-truf mhux raffinati ta’ ġebla li tkun inqatgħet minn barriera. ŻMARR/AT   1. Appel. għal xi ħadd li jkun ta’ manjieri goffi u li ma jafx iġib ruħu sew man-nies. X’aktarx din il-kelma hi meħuda minn SMARĠASSAT / ŻMARĠASSAT.  Fin-novella Mattew Kallus Ġużè Muscat Azzopardi juża din il-kelma b’dan il-mod: ‘… dawn l-iżmarġissi ta’ Kavallieri…’ (D.) Impolito, rozzo, ruvido, incolto. It-truf taċ-ċangaturi li jkunu għadhom mhux maħduma sew mill-imgħallem.  ŻMARRATUR   Raġel tas-sengħa li jaħdem fil-barriera li xogħlu hu dak li jirfina l-ġebla li tkun għadha kemm inqatgħet. Sqal. smarrari di grossare coll’ascia.  Sorsi oħra: E.S.I. u J.A. 

ŻMIĊĊALAMPI    Dak li xogħlu kien li jieħu ħsieb inaddaf il-ftila tal-lampi mill-ĦARKUSA (il-parti maħruqa tal-ftila magħrufa wkoll bħala, MUSMAR). Qawl: li kien jinbiegħ il-ħarkus l-ismiċċalampi jagħmel il-flus.

ŻMIZZAT / SMEZZAT Kelma li kienet tintuża fil-frażi ‘tavla tal-iżmizzar’.  .  Injam ta’ kwalità inferjuri li kien impurtat minn Venezja jew Trieste. Tal. smezzare. M. qasam fi tnejn. Tal. smezzare. Sors: J.A.

ŻMONTOR     Ara: SMONTOR.

ŻNIED   1. Ħaġra iebsa, griża jew kultant safranija li tinsab f’partijiet żgħar tal-blat sedimentarju. Din hi magħmula minn ġibs u frak tal-kristall li flimkien joħolqu kwalità ta’ blat li meta jinqasam ikollu x-xifer tiegħu iebes u jaqta’. Fi żmien il-preistorja biċċiet żgħar minn dan il-ġebel kienu impurtati f’Malta minn Sqallija biex minnhom isiru skieken jew ponot tal-vleġeġ u oġġetti oħra li jaqtgħu. Instabu biċċiet taż-żnied f’bosta siti

znied

preistoriċi, pereż. f’Għar Dalam fis-saff Neolitiku, kif ukoll f’Ħal Tarxien, bħala għodda biex bihom jinqatlu l-bhejjem. Għalkemm il-kelma ‘żnied’ tintuża norm. bħala appel. fis-singular, din hi l-plural tan-nom singular,,‘żend’ jew ‘żenda’.  2. Oriġ. il-kelma ‘żnied’ kienet tintuża bħala appel. li jirriferi għal kwalunkwe biċċtejn laqx tal-injam li kienu jitħakku ma’ xulxin biex jitqabbad in-nar. Illum din il-kelma tirriferi l-aktar għal dak it-tip ta’ żrar jew ċagħak li bih wieħed jista’ jqabbad in-nar. Biex wieħed iqabbad il-pipa wieħed kien iħakkek iż-żnied u l-ħaġra, biex mix-xrar li joħroġ titqabbad il-lixka u biha t-tabakk jieħu n-nar. Espr. ‘daqq iż-żnied’ – jiġ. ħabbat iż-żnied ma’ xulxin. 3. Il-farka taż-żnied li titqiegħed mar-rota tal-lajter biex din tinxtegħel. 4. Espr. ‘qalagħha minn żniedu’ – jiġ., ivvinta xi qlajja’. Nissoponi li dan jipparaguna ma xi ħadd li flok ikebbes in-nar ikun b’mod metaforiku ikun qed ikebbes il-gideb u  għalhekk l-inkwiet. Qawl: Min jaf idoqq iż-żnied ma jiswiex għaż-żwieġ. Nissopponi li dan il-qawl qiegħed jirriferi għal dawk li mdorrijin ipejpu l-pipa jew xi sigarett trankwilli u ma jagħmlu xejn. Dan jindika li dawn it-tip ta’ nies mhumiex ħabrika u għalek mhumiex tajbin għaż-żwieġ. Ing. flint jew chert; Taljan selce.

ŻNIEŻEL    (D.) Terremot.

znuber902ŻNUBER / SNUBER   Siġra konifera tal-aleppo bil-weraq qishom labar. Is. xj. Pinus halepensis. Tagħmel prinjol kemm maskili kif ukoll femminili. Ing. Aleppo Pine. Din is-siġra għalkemm indiġena għal Malta kienet kważi meqruda għal kollox matul is-sekli li għaddew. Biss, reġgħet kienet impurtata f’Malta matul is-seklu għoxrin.  Għ. sanawbar. 

 

 

ŻOKMA / ŻOQMA    Bili, katarru. Bżieq li jittella’ mill-grieżem meta bniedem ikun qed ibati minn riħ f’sidru. ‘Għandu ż-żokma’; sal-lum għadek tisma’ lil min jgħid, ‘Illum inħossni mżikkem’, jiġ. min jgħid hekk qiegħed ibati minn riħ qawwi, maħnuq bis-sogħla u mhux iħossu tajjeb xejn. Qata’ ż-żokma – Beżaq b’saħħa. (Damma).

ŻONQOR   Ġebel iebes lokali tas-saff kemm tal-wiċċ kif ukoll ta’ isfel. Dawn iż-żewġ saffi huma magħmula minn fossili li ddepożitaw ruħhom miljuni tas-snin ilu meta l-art kienet għadha sediment, jiġ. tajn u materjal ieħor, taħt il-baħar. Biex ikunu aktar preċiżi il-bennejja jsibu dawn iż-żewġ saffi taż-żonqor b’ismijiet differenti. Hemm iż-Żonqor ta’ Fuq, li jissejjaħ ukoll Samm, u ż-Żonqor ta’ Taħt. Idj: ‘rasu iebsa daqs iż-żonqor’.

ŻORBA    1. Logħba tat-tfal li tintlagħab bil-boċċi jew bil-lewż, msejħa wkoll ‘Il-FATT. Iż-żorba hi dak l-ispazju li hu maqtugħ għalih forma ta’ ċirku impinġi bil-ġibs fuq l-art. It-tfal jilagħbu l-logħba taż-żorba billi jgaraw il-boċċa tagħhom lejn boċċi oħra fiċ-ċirku mpinġi biex itajruhom. Biss, jekk il-boċċa li jgaraw tieqaf fiċ-ċirku dak li jgara l-boċċa jitlef il-logħba. Ir-regola tat-tfal f’din il-logħba kienet ‘Żorba u line mejjet.’ Etim. Għ. żaraba – M. post magħluq għan-nagħaġ, eċċ.  2. Is. xj. Pirus sorbux.  Siġra u l-frott li jinstab rarament fil-widien. (D.) sorbo, nespolo. 3. Inbid tas-sikran. Idj:  i.)  ‘Waqa’ żorba’ – imtedd għal mejjet bl-ejja. Idj: ii.) ‘Fatta la żorba’ – li kellu jsir issa sar. Nissuspetta li din hi ċajta bil-kliem, billi bit-Taljan fatta tfisser magħmula u fl-istess ħin min jgħidha qiegħed jirriferi għall-isem ieħor tal-istess logħba,, fatt.  Idj: iii.) Sar żorba – siker waħda sew.  Sors: ESI u J.A.

ŻOTA  / ŻLOTA     Kelma li tingħad mal-kelma ‘Ruħ’. ‘Ruħ żota’ tirriferi għal persuna li ma jridha ħadd miegħu. Persuna rożża.  Espr. ‘Ħallieni bħal ruħ żota’.

ŻOTKU     Persuna ta’ natural vulgari, żorr u rozz. Etim. Tal. isolata. Sors Etim: J.A.

ŻRAFA     1.  Ġiraffa.  2. Kunjom Malti – Zerafa. Għ. żarafa, taqbeż.

ŻUBBABA    Ara:  RABBABA.

ŻUBRUN / SUFRUN   1. Tip ta’ baga li turi d-direzzjoni jew limitazzjoni ta’ kemm bastiment jista’ jersaq lejn l-inħawi ta’ fejn ikun irmiġjat iż-żubrun. 2. Sufrun marbut max-xlief li jindika meta l-ħut ikun qed imiss mas-sunnara waqt li  dan jittanta jiekol mil-lixka. Zubrun Grand Harbour 026.jpg

ŻUGRAGA   (pl. żgagar) Ġugarell tat-tfal li jiddawwar b’ċerta saħħa bl-idejn u wara ftit jintelaq fl-art u jibqa’ jdur waħdu għal xi ħin qabel ma jieqaf.  Iż-żugraga kienet tieħu diversi forom u ismijiet, fosthom il-PIZZIKAJJU jew MERGUN.  Idj: ‘Idawruh żugraga’ – rif. għal xi ħadd li n-nies jagħmlu bih li jridu. ‘Spiċċa qisu żugraga’ – rif. għal xi ħadd li daħal f’ħafna inkwiet ta’ xi nies.  V. żegleg.

zugraga1

 

 

zugragav

ŻUGRUMBU      M.A.V. Bozzette del fiore e frutto appena nato. Ara: ŻIGROMBLU.

ZUKKETTA     Ara: KALLOTTRA.

zummaraxŻUMMARA     Strument bħal fifra magħmul mill-qasab u li jkollu mal-ħames imriefes (toqob) li d-daqqaq iżomm bis-swaba’, biex bin-nifs iż-żummara toħroġ noti varjati. Iż-żummara hi magħmula mill-qasab ta’ pjanti differenti iżda l-aktar tal-qasab tal-widien. Iż-żummara hawn min isejħilha wkoll bedbut. Ara:   BEDBUT.

ŻUNŻINJAR     1 Mogħdija taż-żmien; bambuċċjar. 2. Tixwix. Verb, iżżunżinja. Fir-rumanz, Żmien l-Ispanjoli (1937) l-awtur Ġużé Galea jgħid hekk:  ‘… sakemm waslu sefsfulhom, iżżunżinjawhom u mlewhom kemm felħu kontra l-ġenerali tagħhom.  P. 109.

ŻURBETT   Tingħad mal-kelma ħmar, eż., ‘qisu ħmar taż-Żurbett’. Żurbett hi d-diminutiv ta’ żorba. Għandu mnejn Żurbett kien il-laqam ta’ xi persuna magħrufa li kellu ħmar. Hekk konnha ngħidu fin-naħat tal-Cottonera, qiesek il-ħmar tas-Sonu. Dan tal-aħħar kien il-ħmar li bih kien ibigħ it-tamal fil-festi u affarijiet oħra raġel mill-Birgu b’dan il-laqam.

ŻUTA   Skont Albert W. Agius dan hu isem ta’ xi ħadd aktarx Musulman jew Tork li skont il-leġġenda kien jispjuna fuq il-Maltin. Espr. RUĦ ŻUTA – rif. għal dik il-persuna li dejjem waħedha għax kulħadd jibża’ jittrakka magħha. Sors: Qwiel u Idjomi Maltin, p. 141. Ta’ Żuta – isem ta’ wied qrib is-Siġġiewi. Bl-Għarbi ‘żuta’ tirriferi għal xi ħadd li għandu għajn minnhom idjeq mill-oħra. Ara: ŻOTA.

ŻUTT    Din il-kelma ma għandha l-ebda tifsira. Biss tintuża norm. biex twaqqa’ għaċ-ċajt lil xi ħadd. Kelma li ma tfisser xejn meta tgħidha b’ċajta. Ġieli ma’ din il-kelma,, dak li jgħidha juri l-qrun bis-swaba’ biex ikompli jinki. Eż. Xi ħadd jgħid: ‘Isma’ Pawl…’, meta dan iħares l-ieħor biex jittantah jgħidlu ‘Żutt !’ u ċ-ċajta tieqaf hemm.

                                Żutt ! 
                                Il-laħam m’hux perżut
                                Perżut u mortadella 
                                Għandek wiċċ ta’ pulċinella

 

 *          *       *

Ara aktar:

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     P *    Q *    R *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *

 

Bejn Kliem u Storja 

Ara X’Int Tgħid 

Biex il-Kliem ikun Sew

 

A bejn kliem u storja  Aa ARA X'INT TGHID   A aBiex il-Kliem ikun Sew (1)

Paġni 256                                               Paġni 256                                              Paġni 256
Prezz: Ewro 14.95                               Prezz Ewro 14.95                                Prezz Ewro 14.95

 

Sorsi bibliografiċi l-aktar imfittxija mill-awtur

* E.S.I.   Il-Miklem Malti, Volumi 1-10, ta' Erin Seraccino Inglott,  
(1989).
* F.V.     Maltese Grammar for the Use of the English, ta’ Francis Vella.
(1831).
* F. Vella  Dizionario Portatile – Maltese, Italiano, Inglese ta' F.Vella, 
(1843).  
* G.B.F.    Dizionario Maltese, Italiano, Inglese, ta’ Giovann Battista 
Falzon,(1845).
* J.A.     Maltese-English Dictionary, Vol. I & II, ta' Joseph Aquilina,
(1987 & 1990)
* M.A.V.   Lexicon ta’ Ktyb Yl Klym Malti Mfysser byl-Latin u Byt-Taljan 
eċċ., MDCCXCVI, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1796).
*         M.A.V.  Aforismi, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1828)
* (D)    DAMMA Tal Kliem Kartaginis mscerred fel Fom tal Maltin u Ghaucin,
 ta' Gianfrangesku Agius Sultana, (circa 1757 – 1769).
* V.B.    Dizzjunarju Malti-Ingliż, ta' V. Busuttil, (1900).

 

 Jekk trid tkun taf dwar xi kelma li mhux qiegħda miktuba hawn, jew taf b’xi kelma u t-tifsira tagħha li trid ninkludi f’din l-enċiklopedija iktibli …  mohba2016@gmail.com