w

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     P *    Q *    R *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *

 

WADAB * WAĦAM * WAĦX / WAĦX IL-BAQAR * WAJJU * WARDA TAL-ĦLAS * WARDIJA * WAST * WATAR * WATWAT * WEĠĠIEGĦI * WEJBA * WEJDA * WEJTER * WERŻIEQ / GRILLU / WERŻIEQ IL-LEJL / WERŻIEQ TAD-DJAR / GRILLU TAD-DJAR / WERŻIEQ TAD-DLIL / WERŻIEQ TA’ BINHAR * WESWIESI * WETQA * WIĊĊ LASKRI * WIDEK * WIDNA, IL- * WIGNACOURT, L-ILMA TA' * WIKKIEL * WILĠA * WIRDIENA *WIRK *WIRKEJN IL-BIEB *  WISTANI (ara: WAST) * WITED * WITWET * WIXX * WIŻNA * WTAJJA (ara: UTAJJA)* WTIQA *

 

RPD105603

WADAB / WADAF   Vleġġa jew żbandola li t-tfal kienu jagħmlu minn zokk taż-żebbuġa li jiftaħ fi tnejn forma tal-ittra Y. Dan iz-zokk kien jintrabat miegħu biċċa lastku maqtugħa minn tajer, eċċ. u li fiha kien ikun hemm lok fejn titqiegħed żrara biex jisparawha mill-wadab bil-ħsieb li jolqtu l-bersall, ġieli xi oġġett, ġieli xi għasfur jew jew xi gremxula. Ara:  Għ. wadaf. 

WAĦAM    (Pl. wħam).   Liġwa, lublieba  jew xewqa kbira (ġen. ta’ mara li tkun tqila), lejn xi ikel partikulari. Sa żmienna, għad hawn bosta Maltin li jemmnu li jekk xi ħadd li qiegħed isajjar jew jiekol, jara mara tqila għandu joffrilha minn dak l-ikel għaliex jekk waqt it-tqala l-mara ma dduqx dak li tixtieq immedjatament, it-tarbija tagħha titwieled b’tebgħa fuq il-ġilda.   

WAĦX      1. Mostru bħall-Gawgaw li jidher lejlet il-Milied.  2. Bhima selvaġġa li tbeżża’.  3. Il-baħħ fejn ma jidher ħadd u xejn, fejn l-ambjent ibeżża’ lin-nies. Ngħidu, ‘X’waħx hawn!’ Espr. ‘Aħjar waħxek minn wensek.’ WAĦX IL-BAQAR  Barri salvaġġ (is. xj. Bos bubbalus). Bl-Għarbi ‘waħx il-ħmar’ hu l-isem taż-żebra. Sors: J.A. Ara: Mid-Dinja tas-Seħer u tal-Folklor, Anton F. Attard.

WAJJU     Raġel b’wiċċ li jbeżża’ n-nies bil-kruha tiegħu. Kont tisma’ ’l min jgħid, ‘Ara ġej il-Wajju.’ Tal. vaio – M. bniedem li jħares b’mod werċ u li jbeżża’. Sors: E.S.I.

Warda tal-hlasWARDA TAL-ĦLAS     Magħrufa wkoll bħala ‘warda tal-qabla’ jew ‘warda / ħaxixa tal-miludin’. Din il-pjanta stramba kienu jimpurtawha mill-Afrika ta’ Fuq għaliex tikber fid-deżert u reġjuni oħra sħan. Illum ġieli naraw minnha u nafuha l-aktar bħala ‘l-Warda tal-Madonna’, ‘il-Warda’ jew ‘ir-Roża ta’ Ġeriku’ (is. xj. Anastathica hierochunticha L., Ing. Rose of Jericho). Din il-pjanta tixbah lil qabda friegħi nixfin magħqudin flimkien qishom kaboċċa. Biss, kemm jekk ħajja kif ukoll jekk mejta, din il-pjanta, hekk kif tħoss in-nida jew l-ilma, minn ballun tiftaħ u tissepara il-friegħi nixfin ‘l barra. Minħabba din il-karatteristika stramba, din il-pjanta kienet titqiegħed ġo bieqja fil-kamra fejn l-omm tkun qiegħda tiled. Dan biex bħallikieku s-seħer tan-natura jaffettwa u jagħti l-qawwa lill-omm biex tiled lit-tarbija. Hemm ukoll ġakulatorja li għandha mnejn tirriferi għal din il-warda: ‘Santa Ġiżwarda, ibagħtu frisk bħal warda.’ Din tenfasizza l-analoġija tal-warda tal-ħlas mat-twelid tat-tarbija. Ara: Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin, pp. 73-76; Ħxejjex Mediċinali u Oħrajn fil-Gżejjer Maltin, Guido Lanfranco, p. 43.   

WARDIJA   Kelma li ġejja mit-Taljan guardia, jiġifieri post minn fejn issir l-għassa. Hawn diversi postijiet f’Malta u Għawdex, li b’xi mod jew ieħor jinkludu l-kelma Wardija u dawn kollha jinstabu fuq għoljiet. Eż. ta’ dan insibu l-għolja li tagħti għal fuq il-bajja ta’ San Pawl, jew Il-Wardija ta’ San Ġorg, promonotorju li  joħroġ ’l barra mill-irdumijiet ta’ Ħad-Dingli.

WAST   In-nofs.   WISTANI   Aġġ. li jirriferi għal xi ħaġa jew xi mkien fin-nofs, jew minn tan-nofs; l-appel. FUSTANI ġej minn ‘fi wustani’, jiġ. fost tan-nofs.

WATAR     Nerv magħmul mill-musrana tal-barri li jintuża biex wieħed issawwat bih. Sors: E.S.I. u Damma.

WATWAT   v. Tkellem fil-vojt jew fit-tul. Tkellem fit-tul mingħajr ma kien jinftiehem minn dawk  li kien qegħdin jisimgħuh. Peċlaq iżżejjed. (Onomatopea.) Sors: E.S.I.

WEĠĠIEĦI   1. Bniedem li jfaħħar. 2. Bniedem li għandu jkun irrispettat. Bniedem ta’ ġieħ.   WEĠĠAĦ   v. Illum jingħad biss meta jitlissen ir-raba’ kmandament: Weġġaħ ’il missierek u ’l ommok.

WEJBA     Ammont ta’ żerriegħa li jesa’ ir-reċipjent  ta’ volum partikulari.  B’hekk, ‘wejba art’. hi dik il-wesgħa ta’ ħamrija li tieħu l-ammont ta’ żerriegħa mxerrda bl-idejn minn dan ir-reċipjent. Wejba fiha erbat itmim (pl. ta’ tomna (Tal. quattro tumuli).  Erba’ wejbiet jagħmlu modd.  Modd jagħmel sittax-il tomna.  WEJBA RABA’   Dik l-art li kapaċi tinħarat minn żewġ barrin f’jum wieħed.   Sors:  E. S. I.  Damma u  J.A.   

          Wejba         =    4 itmiem (pl. ta’ tomna)
          4 Wejbiet     =    Modd
          Modd          =    16-il tomna

 

WEJDA    L-id żgħira ta’ tarbija. Kelma li kienet tintuża biex tfisser l-istess ħaġa lit-tfal iż-żgħar. Manku żgħir tar-raddiena.

WEJLA    Bħal dgħajsa li għandha kemm il-poppa kif ukoll il-pruwa ġejjin għal ponta. Sors: E.S.I. U J.A. Fir-rumanz, Is-Salib tal-Fidda, (1939), din id-dgħajsa tissemma repetutament għaliex kienet id-dgħajsa ta’ wieħed mill-karattri fir-rumanz, it-tabib Zammit, u kienet użata regolarment biex joħroġ jistgħad biha mal-protagonist tal-istorja, Xandru. Etim. Ing. whaler.

WEJTER     Diminuttiv ta’ watar.  Speċi ta’ korda tal-musrana li tintuża bħala parti mill-istrumenti mużikali tal-korda. Tintuża wkoll bħala l-korda tal-qaws biex biha tispara l-vleġġa.  Għ. watar. Korda tal-qaws.

WERŻIEQ / GRILLU    Insett li mdorrijin nisimgħuh iżarżar fix-xhur tas-sajf mingħajr ma qatt naraw.  Is. xj. Gryllus bimaculatus (Ing. Two–spotted field cricket). WERŻIEQ  IL-LEJL  WERŻIEQ  TAD-DJAR / GRILLU TAD-DJAR. Is. Xj. Acheta domesticus (Ing. House cricket). WERŻIEQ TAD-DLIL Gryllomorpha dalmatinaWERŻIEQ TA’ BINHAR (ara:  SARSUR). Sors: Victor Falzon.

WESWIESI      Bniedem li jfesfes. Rif. għal xi ħadd li jitkellem minn taħt l-ilsien. Bniedem li fil-knisja jħobb jgħid it-talb tiegħu minn taħt l-ilsien kontinwament, b’mod li jtellef lil ħaddieħor li jkun ħdejh. Rif. għal xi ħadd li jitlob b’vuċi baxxa apposta biex jidher li hu ta’ tar-ruħ aktar minn ħaddieħor. Sors: E.S.I.

WETQA      (D.)  Fortizza. E.S.I ifisser din il-kelma bħala argument li jikkonvinċi. 

wicc laskri.jpgWIĊĊ  LASKRI    Idj: qisek wiċċ Laskri. Rif. għal xi persuna li l-espressjoni ta’ wiċċha hi ta’ xi ħadd imdejjaq jew wiċċ il-qrusa. Ħafna jaħsbu li din l-espressjoni tmur lura fl-istorja sal-Gran Mastru Jean Paule Lascaris de Castellar, (1636-1657) li jibqa’ magħruf bħala bniedem ta’ dixxiplina kbira. Dan għaliex kien hu li rażżan it-tbaħrid tal-kavallieri man-nisa fil-karnival. Riferenza lejn il-wiċċ tal-Gran Mastru Lascaris li tidher fuq il-munita tal-erba’ tari. Biss, hemm spjega differenti għal din l-idjoma li tista’ tkun ġejja minn sors totalment differenti. Ara: GĦASKRI.  E. S.I..  Ara:   Some Rare Gold Coins of the Order of Malta ta’ Joseph C. Sammut fi Treasures of Malta, Christmas 1995 Vol II, no 1, pp. 30-34.  

WIDEK   1. Sonża; grass; xaħam imdewweb. 2. Materja li toħroġ mill-ġisem; grass; materja li toħroġ mill-ferita jew mill-għajnejn. Sors: E.S.I.

Widna28WIDNA  IL-   Din hi struttura mibnija bħal ħajt imqawwes forma ta’ nofs qamar, daqs 70 m twil u 9 metri għoli. Din tinsab il-Magħtab, taħt il-Għargħur. Din l-istruttura bnewha l-Ingliż fl-1935 biex jissemmgħu l-ajruplani li jtiru lejn Malta minn Sqallija. Din is-sistema kienet introdotta meta l-invenzjoni tar-radar kienet għadha qiegħda tkun żviluppata mill-militar. Din l-istruttura tal-ġebel, għalkemm ma baqgħetx bżonjuża wara l-gwerra, ma żżarmatx, għaliex hi kkunsidrata wirt storiku. Forsi b’mod ironiku tal-istorja qrib ħafna tal-Widna bħalissa hemm apparat li jintuża minn kumpanija kummerċjali għall-skopijiet ta’ telekomunikazzjoni.

wignacourt aqueduct and tramWIGNACOURT, L-ILMA TA’     B’din il-frażi, fl-antik kienu jirriferu għal dak l-ilma ġieri li kien jitwassal lejn il-Belt mill-akwadott storiku magħruf b’dan l-isem. Dan l-akwadott baqa’ jintuża sal-1912. Insibu din il-frażi fil-kitba ta’ Temi Zammit, ‘L-ilma li nixorbu’, p. 103, fil-ktieb Ġabra ta’ Proża għat-Tfal, (A.C. Aquilina & Co., 1955). Ara: AKWADOTT.

WIKKIEL   1. Bniedem li jiekol ħafna. Bniedem b’ġuħ kbir.  2. Bniedem li jġiegħel lil ħaddieħor jagħmel ix-xogħol li suppost jagħmel hu. Ngħidu, ‘Wikka x-xogħol tiegħu lil ħaddieħor.’ Appel. li ġej mill-verb ‘kiel’.

WILĠA    Għelieqi jew art wata li jkunu ‘l fuq mill-ġnub tal-wied. Hawn diversi nħawi f’Malta li huma magħrufin bħala Tal-Wilġa.  E.S.I. isemmi it-Torri tal-Wilġa u jgħid li dan hu bini ta’ żmien il-Feniċi. Dun Karm Psaila juża din il-kelma fir-rumanz, Żewġ Anġli – Inez u Emilja, (1934) meta jiddiskrivi l-baħar b’mod metaforiku, ‘[…] u jiddi fuq il-wilġa tal-ilma […].’  p. 58. Orig. Għ. wilġa.

WIRDIENA    Dan it-terminu beda jintuża għar-rotor arm li kien ikun hemm fid-distributur tal-makni tal-petrol.

WIRK    Il-koxxa ta’ annimal jew ta’ bniedem. Tintuża l-aktar għal-laħam min dik in-naħa tal-annimal, l-aktar tal-fenek jew tat-tiġieġa. Fil-kummiedja, ‘Il-Konġura ta’ l-Erba’ Ħotbin’, (1864) naqraw hekk: […] Gaspru jitgħawweġ bl-uġigħ, jgħid ‘[…] Ajma l-mejda ta’ wrieki […]’. Sors: It-Teatru tas-Seklu Dsatax, It-Tieni volum, p. 45. Ara: ĠISEM  IL-BNIEDEM.   WIRKEJN IL-BIEB  Il-ġnub tad-daħla tad-dar (F.V. 1831). 

WITED / WITET    (pl. utied)   1. Tip ta’ grampun oħxon tal-injam li miegħu jiddendlu l-ħwejjeġ jew oġġetti oħra bħal xi umbrella eċċ.  2. Bħal musmar oħxon tal-injam li bih wieħed jista’ jorbot injama ma’ oħra. Ing. treenail jew trenon. Qawl: Wieħed għandu l-wited għali u l-ieħor l-għarbiel ġdid. – Dan il-qawl jirreferi għal sitwazzjoni fejn tnejn li qegħdin jillitikaw dwar xi biċċa negozju ma jkunu jistgħu jaqblu b’xejn. Qawl ieħor jgħid: Bejn il-Qala (il-festa tal-Kunċizzjoni – 8 ta’ Diċembru) u l-Milied arfa’ l-moħriet minn ħalq il-wied, u ixħet l-ixkubetta fuq l-utied – jiġ. fiż-żmien imsemmi, il-bidwi la għandu għalfejn jaħdem l-art, u lanqas għandu l-kaċċatur għalfejn joħroġ għall-kaċċa, għax mhux żmienhom. Sorsi: E.S.I. u J.A.

WITWED     Bodbod.

WIXX     Ġid u prosperità. Tingħad fil-frażi ‘xogħol bla wixx’ – jiġ., xogħol bla qligħ jew li hu mħallas bil-ftit u mhux kif jixraq. Ngħidu,‘ma fihx wixx’ – ma fih xejn; jew ‘wixx miegħek!’ – jiġ., ‘ir-risq lilek’. Ngħidu wkoll, ‘wixx għalik!’ – tingħad meta wieħed jagħtas, bħal meta wieħed jgħid, ‘Evviva!’ Sors: E.S.I., waqt li V.B. (1900) iffisser din il-kelma totalment b’mod differenti, xaħam.

OLYMPUS DIGITAL CAMERAWIŻNA    1. (għadd imtenni: wiżintejn)  Il-proċess li fih l-oġġett jintiżen darba.  2. Wiżna tagħmel ħamest artal (4 kg x 5).  Għoxrin wiżna jagħmlu qantar 79 kg (ekwivalenti għat t-toqol medju ta’ bniedem twil 1.70 m).  Il-wiżna kien l-użin l-aktar komuni biex tintiżen u tinbigħ il-patata u wċuħ oħra tar-raba’.

WTAJJA      Ara: UTAJJA.

WTIQ/A     Qawwi u b’saħħtu; sod fil-fehma tiegħu. Sors: Damma u E.S.I.

  *         *         *

Ara aktar:

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     P *    Q *    R *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *

 

A bejn kliem u storja     Aa ARA X'INT TGHID     A aBiex il-Kliem ikun Sew (1)

Paġni 256                                               Paġni 256                                              Paġni 256
Prezz: Ewro 14.95                               Prezz Ewro 14.95                                Prezz Ewro 14.95

Pubblikazzjonijiet tal-istess awtur – ikklikkja hawn:  https://kliemustorja.com/informazzjoni-dwar-pubblikazzjonijiet-ohra-tal-istess-awtur/

Sorsi bibliografiċi l-aktar imfittxija mill-awtur

* E.S.I.   Il-Miklem Malti, Volumi 1-10, ta' Erin Seraccino Inglott,  
(1989).
* F.V.     Maltese Grammar for the Use of the English, ta’ Francis Vella.
(1831).
* F. Vella  Dizionario Portatile – Maltese, Italiano, Inglese ta' F.Vella, 
(1843).  
* G.B.F.    Dizionario Maltese, Italiano, Inglese, ta’ Giovann Battista 
Falzon,(1845).
* J.A.     Maltese-English Dictionary, Vol. I & II, ta' Joseph Aquilina,
(1987 & 1990)
* M.A.V.   Lexicon ta’ Ktyb Yl Klym Malti Mfysser byl-Latin u Byt-Taljan 
eċċ., MDCCXCVI, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1796).
*         M.A.V.  Aforismi, ta' Mikiel Anton Vassalli, (1828)
* (D)    DAMMA Tal Kliem Kartaginis mscerred fel Fom tal Maltin u Ghaucin,
 ta' Gianfrangesku Agius Sultana, (circa 1757 – 1769).
* V.B.    Dizzjunarju Malti-Ingliż, ta' V. Busuttil, (1900).

 

Jekk trid tkun taf dwar xi kelma li mhux qiegħda miktuba hawn, jew taf b’xi kelma u t-tifsira tagħha li trid ninkludi f’din l-enċiklopedija iktibli …  mohba2016@gmail.com