IS-SESS U L-MALTIN

Ħarsa lejn il-moralità dwar is-sess tal-Maltin

Meta konna tfal u mmorru d-duttrina, ‘tal-Mużew’ kienu jgħallmuna l-Għaxar Kmandamenti bl-amment. Fost dawn il-kmandamenti niftakar tnejn minnhom li s-superjur kien jiskarta milli jispjegahomlna. Dawn kienu ‘la tiżnitx’ (ma tagħmilx sess impur) u ‘la tixtieqx nisa tal-oħrajn’. Dan minħabba li fil-klassijiet tad-duttrina, bħal fid-dar u fl-iskejjel, is-sess kien tabù u ma kien jissemma qatt.

Tista’ tgħid li kważi kulħadd sa l-età ta’ 12 – 14-il sena, kien għadu jemmen li hu u sħabu ġew fid-dinja għax ommhom ‘xtrathom’ mill-isptar. Ħadd minna ma kien jissoponi li l-ġenituri tagħna qatt kellhom x’jaqsmu sesswalment bejniethom biex it-tfal jkunu mnissla. Biex kienu jaħbu l-att tal-konċepiment minna kienu jiksru d-disa’ kmandament, ‘la tigdibx’!     

F’dan l-artiklu ser naraw fuq fuq, x’kien l-atteġġament tal-Maltin dwar is-sess matul dawn l-aħħar sekli. Ser naraw jekk il-Maltin, Insara u Kattoliċi sa ruħ ommhom, obdewx u mxewx mar-regoli dwar it-trażżin tal-ġibda sesswali, skont it-tagħlim tal-Knisja, skont il-liġijiet tal-Istat u skont il-moralità kif iddettata mis-soċjetà.  

Iż-żwieġ matul is-sekli

L-attrazzjoni fiżika minn dejjem kienet teżisti, biss, din kienet – suppost – magħluqa ġo kaxxa li kienet tinfetaħ biss fiż-żwieġ. Meta ż-żwieġ kien għadu ddettat mill-ġenituri, l-attrazzjoni fiżika ta’ bejn in-namrati kienet xi ħaġa li kellha tkun ikkontrollata. Fis-sekli li għaddew, iż-żwieġ kien sempliċi kuntratt magħmul ħafna drabi bejn il-ġenituri tal-koppja. Thomas McGill fil-ktieb, tiegħu, A Handbook or Guide for Strangers visiting Malta (1839) jgħid illi f’Malta, dawk tal-klassi medja u tal-klassi għolja kienu jiżżewġu għall-konvenjenza, jiġifieri jiżżewġu biex il-ġuvni ‘jsib l-istat tiegħu’, u biex it-tfajla ‘tinġabar’ u ma tibqax fuq l-ixkaffa. Il-ġenituri kienu jfittxu li kemm jista’ jkun it-tfal tagħhom jiżżewġu għand ‘tat-tajjeb’ biex jgħixu f’erta kumdità. Għal dawk li kienu ta’ klassi baxxa, kienu jħarsu lejn id-dota tat-tfajla u li jaċċertaw li l-għarus ikun il-proveditur u l-kmand tal-familja.

 L-għarusa kienet tkun bosta drabi għadha fil-pubertà tagħha meta tiżżewweġ u għalhekk obbidjenti għal dak li jgħidu l-ġenituri tagħha, u wara, dik l-obbidjenza ddur u tibqa sottomessa lejn ir-raġel tagħha. Fiż-żwieġ, is-sess kien xi ħaġa sfurzat fuqha, biex ir-raġel jieħu s-sodisfazzjon tiegħu u konsegwentament hi tkun inkubatur ta’ kwantità ta’ trabi, sakemm tasal fl-età biex ‘terfa’ kif kienu jgħidu l-antiki. (Dan hu terminu li kien jirriferi għal meta l-mara ma tkunx kapaċi aktar li jkollha t-tfal).    

Il-kittieba tar-rumanzi u l-imħabba fir-realtà

Jeżisti dlam kbir dwar kif il-Maltin ta’ dari kienu jaħsbuha fuq is-sess. Jekk tqalleb il-kotba tar-rumanziera Maltin, dawk tas-seklu dsatax u dawk tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, issib li dawn bl-ebda mod ma jsemmu xi ħjiel dwar il-ġibda sesswali bejn ġuvni u tfajla anki jekk dawn miżżewġin. Kienu biss jaslu biex jiddeskrivu l-emozzjonijiet ta’ bejn ġuvni lejn tfajla bil-frażi ‘imħabba safja’. Il-valuri prinċipali kienu dawk tal-kastità u tal-protezzjoni tal-unur tat-tfajla u tal-familja tagħha. L-awturi jżommu skiet perfett dwar xi tqanqil sesswali li seta’ kellhom il-maħbubin, qisu dan qatt ma kien jeżisti. F’Malta, qatt ma kien hawn kittieba bħal Henry Fielding li fil-ktieb tiegħu The History of Tom Jones – a Foundling, (1749) jirrakkonta dwar is-sess liċenzjuż li l-karattru ewlieni u ta’ madwaru kienu jipprattikaw. Lanqas ma kellna xi D. H. Lawrence, li f’Lady Chatterley’s Lover u rumanzi oħra jiżvela x-xewqat u l-emozzjonijiet imqanqla tal-mara dwar l-att sesswali. Għall-awturi Maltin, l-imħabba bejn il-maħbubin kienet biss waħda Platonika. Bis-silenzju tagħhom, il-kittieba Maltin bħal Ġużè Muscat Azzopardi, Anton Manwel Caruana, Wistin Born, Ġużè Aquilina, Ġużè Galea u oħrajn, żammew mall-imposiżżjoni taċ-ċensura, id-diċenza kif ipprattikata mis-soċjetà inġenerali, u għaliex le, mal-etika morali personali.  

Sadanittant, bla dubju ta’ xejn, f’Malta, il-ħajja amoruża u sesswali kienet teżisti minn dejjem, għalkemm mhux fid-deher. Din wieħed isib ħjiel tagħha minn anedotti imxerrda f’sorsi varji, l-aktar minn dokumenti ta’ proċessi tal-qorti tal-istat, proċessi tal-inkwiżizzjoni, kif ukoll minn rimarki ta’ bosta barranin li ġew Malta u li osservaw u kkumentaw dwar dak li raw.

Il-moralità u d-devjazzjoni sesswali  fi żmien l-Ordni

Sempliċiment tqalliba fid-dizzjunarju ta’ De Soldanis, miġbur bejn l-1750 – 1769, wieħed jieħu kemxejn ta’ idea x’kien l-atteġament tal-popolin dwar dak kollu li għandu x’jaqsam mas-sess. Biex nagħti eżempju, fi kliem dan l-istudjuż, meta jsemmi l-kelma ‘piscula’ kelma Maltija li ġejja mit-Taljan, dan jispjegaha hekk: La parte vergognosa del’ uomo. Mela hawn ġa qed nifhmu li għalih u għas-soċjetà ta’ żmienu, dik il-parti tal-anatomija li għandha x’taqsam mas-sess kienet xi ħaġa tal-mistħija. Sa hawn xejn ġdid. Agius de Soldanis jagħti żewġ laqmijiet dispreġġattivi lill-dawk li li kienu jipprattikaw is-sess barra ż-żwieġ: ‘żimlunazza’, mara li tiġri ’l hawn u ’l hinn mal-irġiel, u ‘mara ta’ fuq is-sur’ għal mara prostituta. Imbagħad raġel li jmur mal-qoħob, kien magħruf bħala ‘qaħbunazz’. Intant, is-sieħba tal-qaħba li ġġibilha l-klienti u taqsam il-flus magħha kienet magħrufa bħala ‘ir-ruffjana’. L-att omossesswali jgħidlu ‘żina bil-maqlub’.  

Fi żmien l-Ordni ta’ San Ġwann (1530 – 1798) insibu diversi każi li jagħtuna ħjiel ta’ x’kienet l-attitudni tal-Maltin dwar is-sess u x’kien permess skont id-diċenza pubblika. Sors li żgur hu affidabbli kienu l-proċessi tal-Inkwiżizzjoni. Hawn insibu li kien jeżisti kemm sess qabel iż-żwieġ kif ukoll l-adulterju u omosesswalità karnali. Insibu diversi każi fejn nisa li jixtiequ jiġbdu l-ħajra tal-maħbub lejhom kienu jirrikorru għand dawk li kienu jipprattikaw l-okkult, billi dawn jużaw is-seħer tagħhom.

Is-sess bħala sors ta’ umoriżmu

Fl-1761, il-qassis, Dun Feliċ Demarco, kiteb versi umoristiċi biex ikunu rreċitati fil-qarċilla tal-Karnival ta’ dik is-sena. F’din ix-xena, ‘in-nutar’, il-karattru prinċipali tal-qarċilla, jaqra lill-koppja fittizja tal-għarajjes, id-dota mimlija affarijiet strambi li l-ġenituri kienu lesti li jagħtu lill-għarusa. Imbagħad kien jaqra wkoll il-wegħdi tal-għarus lejn l-għarusa. F’din it-taqbila Dun Feliċ juża ħafna kliem vulgari dwar is-sess, kollu intenzjonat li  jdaħħaq lill-miġgħema li tkun qed tara u tisma’ madwaru. Xi wħud mir-referenzi dwar is-sess huma ewfemistiċi, oħrajn huma espliċiti u vulgari għall-aħħar. Fost affarijiet oħra, it-taqbila tal-qarċilla tgħid hekk:

Dan kollu jirrifletti fuq il-psike ġenerali tal-Maltin ta’ dak iż-żmien, li juri li l-att sesswali kien xi ħaġa li jdaħħaq. Nerga’ ngħid, xejn ġdid għax ħaġa li ta’ spiss tiġri wkoll fi żmienna meta xi ħadd jirrakonta xi ċajta fuq dan is-suġġett.   

Id-diċenza pubblika fil-Karnival

Il-bandu tal-Karnival kien jipprevedi li matul il-jiem tal-bluha ma jsirux atti mhux xierqa u immorali għad-diċenza pubblika. Ser nikkwota mill-bandu tal-Karnival li kien ħareġ ripetutament fis-snin 1723 -1725, fi żmien il-Gran Mastru Manoel de Vilhena fejn fost l-ordnijiet insibu hekk:  

Il-prostituzzjoni u l-liġijiet li jipproteġu kontra l-abbuż

Fis-seklu sbatax il-prostituzzjoni kienet xi ħaġa ttollerata kemm mill-istat, u mis-soċjetà, inkluża l-Knisja. Anzi kienet attività li sseħħ ta’ kuljum u kullimkien, basta fil-privat. L-istoriku Carmel Cassar jgħidilna li fl-istatus animarum tal-1667, fil-parroċċa tal-Porto Salvo, il-Belt, kien hemm irreġistrati 165 ‘donne pubbliche’. Dan in-numru kien jammonta għal 8 fil-mija tal-popolazzjoni femminili tal-istess parroċċa. Cassar ikompli jgħid li bejn 1600 u 1613, 35 fil-mija tat-tfal mgħammda kienu illeġittimi. Fl-irħula is-sitwazzjoni kienet differenti.

Yosanne Vella, fil-ktieb tagħha Women in 18^th century Malta (2017) issemmi diversi tipi ta’ abbużi sesswali, kemm adulterji, atti sesswali kontra l-volonta tal-mara, pedofilija u prostituzzjoni. Nafu li fost affarijiet oħra, kien hemm każi fejn ir-raġel kien iqaħħab lill-martu, jew inkella li l-omm tħajjar lit-tifla tagħha tidħol fl-istess mistier. Il-vjolenza sesswali kienet illegali. Min kien jinqabad jikser il-liġi kien jeħel xebgħa frosta, ħabs, jew inkella snin ta’ qdif fuq ix-xwieni tal-Ordni. Sadanittant, meta raġel jaqbad lill-martu f’adulterju, ir-raġel kellu d-dritt li jibagħtha tingħalaq ġo kunvent.

L-omossesswalità dejjem kienet ikkunsidrata inaċċettabli u bħal wieħed mid-dnubiet il-kbar. De Soldanis kien isejjaħ bniedem sodomist bħala ‘buġarrun’ (mill-Isqalli buzzarruni). L-omossesswalità dejjem kienet ikkunsidrata illegali.

Giovanni Bonello jsemmi l-każ ta’ pedofelija fi żmien l-Ordni. Mastrudaxxa li kien jaħdem fit-Teatro Pubblico (it-Teatru Manoel) abbuża minn tifel ta’ għaxar. Dan ir-raġel intbagħat jaqdef fuq ix-xwieni tul il-bqija ta’ għomru.    

Żmien l-Ingliżi f’Malta

Andrew Bigelow, qassis Protestant Amerikan li żgħar Malta fl-1827, jirrimarka li l-għada tal-Karnival, mijiet ta’ Maltin kienu jaqsmu mill-Belt lejn il-Kottonera bid-dgħajsa biex iżuru s-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f’Ħaż-Żabbar bħala tapttija għad-dnubiet li jkunu twettqu fil-jiem tal-Karnival. Dan l-avveniment, magħruf bħala, Ħadd in-Nies, kien forma ta’ penitenza biex ipattu għan-nuqqasijiet ta’ mġiba mhux korretta.   

John Hennen, tabib Ingliż li għex u ħadem f’Malta bejn l-1821 u 1824, biex ikun jista’ jinvestiga l-istat ta’ saħħa tas-suldati Ingliżi u tal-popolazzjoni Maltija inġenerali, jgħid li s-suldati Maltin fir-reġimenti kienu l-maġġorparti żgħażagħ li ma tantx kienu jbagħtu minn mard, ħlief mill-mard venereali! Dan jurina li f’Malta fiż-żmien li qed insemmu, iż-żgħażagħ Maltin ma kinux kollha ta’ subgħahom f’ħalqhom, jistennew iż-żwieġ biex iduqu l-pjaċir sesswali. Min minnhom ried ifittex is-sess kien jaf fejn isibu. E. Pullicino tgħidilna li fis-sena 1880, kienu rreġistrati f’Malta 172 każi ta’ siffillis (2023).  

Eddie Attard fl-artiklu tiegħu, ‘Past laws regulating the oldest profession in Malta’, jagħti stampa ċara dwar il-prostituzzjoni f’Malta fis-seklu dsatax u fil-bidu tas-seklu għoxrin. Attard isemmi li fis-seklu dsatax kien hawn il-briedel, li ġew ipprojbiti bil-liġi tal-1898. Il-qoħob kienu rreġistrati mal-Pulizija u dawn kienu jagħmlulhom eżami mediku tal-inqas darba kull tliet xhur. Fl-1899, il-prostituti ta’ Strada Stretta ġew imwaqqfa milli jitlajjaw f’dik it-triq, jew li jabitaw f’dar li tmiss ma’ xi ħanut tax-xorb fl-istess triq. L-istess ġara f’bosta bliet u rħula madwar il-Port il-Kbir u ta’ Marsamxett. Attard jgħid li fl-1905 kien hawn mal-150 prostituta rreġistrata, biss, fil-verità, x’aktarx kien hawn id-doppju li ma kinux. Għalkemm il-prostituzzjoni ma kinetx tikkostitwixxi ksur tal-liġi, l-abbuż mid-diċenza pubblika kien. Mara Irlandiża li inqabdet mill-pulizija waqt li kellha x’taqsam ma’ suldat tar-reġiment taħt is-swar tal-Furjana ġiet arrestata u mibgħuta xagħar ħabs b’xogħol iebes (E. Pullicino, 2023).

Tibdil fil-mentalità tas-soċjetà fis-seklu għoxrin

Nistgħu ngħidu li sal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, il-maġġorparti taż-żgħażagħ Maltin kienu mtellgħin ‘sew u fil-biża’ ta’ Alla’. Biss, fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, eluf ta’ ġuvintur, issa li bdew isifru lejn l-Awstralja, l-Amerika, il-Kanada u l-Ingilterra biex isibu x-xogħol, bdew jiltaqgħu u jitħalltu ma’ tfajliet li kienu jħaddnu morali aktar liberi dwar is-sess qabel iż-żwieġ. Dawk minnhom li ġew lura Malta kellhom issa ideat oħra dwar sa fejn kellhom jaslu mat-tfajla tagħhom qabel iż-żwieġ. Ix-chaperones waqt il-ħruġ tan-namrati bdew bil-mod il-mod jonqsu.

Herbert Ganado, fir-raba’ volum tal-ġrajjiet tiegħu, Rajt Malta Tinbidel, jgħid li l-ġuvinturi Maltin tilfu l-innoċenza tagħhom fis-snin sittin meta bdew ġejjin l-ewwel turisti Skandinavi. Dawk li xtaqu s-sess liberu issa setgħu jakkwistawh b’mod aktar faċli – flok jixtru baqra sħiħa biex jissodisfaw l-aptit sesswali issa setgħu jigdmu biċċa laħam mingħajr biex jaqtgħu l-aptit tal-mument. Ma’ dawn kien hemm l-ispirazzjoni minn ċerti films aktar sfaċċati, li ħajruhom lil ħafna li jaġixxu b’mod aktar ‘liberu’ fejn kellu x’jaqsam is-sess. Żgur li bosta żgħażagħ li kienu jaraw dawn il-films tħajru jagħmlu l-istess bħall-idoli tagħhom tal-films.

Intant, ta’ minn wieħed isemmi li kemm l-adulterju kif ukoll l-atti omosesswali baqgħu ikkunsidrati bħala reat kriminali sas-snin sebgħin tas-seklu għoxrin. Is-sess li ilu pprattikat minn miljuni ta’ snin ilu, ferm qabel ma l-bniedem evolva bħala membru tas-soċjetà ċivili, kompla jkun u jibqa’ jkun imfittex għax hu istint u pjaċir primordjali ta’ kull ħleqa. Il-mod kif jiġi applikat jinbidel minn kultura għall-oħra u minn żmien għal ieħor. Fid-dinja permissiva tal-lum is-sess sar negozju kbir mad-dinja kollha, Malta inkluża!

©Martin Morana

3 ta’ Marzu 2026

http://www.kliemustorja.com

Bibliografija