L-ismijiet tal-lokalitajiet Maltin

Ara wkoll:

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     *    Q *    *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *

Malta u Għawdex huma miżgħuda b’ismijiet imlewna ta’ lokalitajiet li bosta drabi jagħtu ħjiel dwar il-karatteristika jew l-oriġini u l-istorja tal-post. Hekk biex nagħtu żewġ eżempji ħfief, nifhmu mill-ewwel li l-Mellieħa hi suppost imsemmija hekk għax x’imkien fil-qrib tagħha kien jinħadem il-melħ. L-istess għandna nifhmu li f’Ħaż-Żebbuġ u f’Birżebbuġa kienu jitkabbru s-siġar taż-żebbuġ u li x’aktarx hemm kien jintgħasar iż-żejt taż-żebbuġ.

Insibu ismijiet ta’ lokalitajiet li huma marbuta ma’ kunjomijiet ta’ familji, bħal pereżempju Ħal Balzan, Ħal Lija jew Ħ’Attard. Dan jindika li oriġinarjament kienu jgħixu f’dawn l-inħawi familji b’dan l-isem li kellhom l-irziezet tagħhom miġbura qrib xulxin. Fil-qrib jew bejn dawn l-irziezet kien ikun hemm il-misraħ (pl. msieraħ) li fl-antik kien il-post komuni fejn dawn il-familji kienu jitilqu l-bhejjem tagħhom. Biż-żmien il-kelma misraħ bdiet tfisser, il-pjazza tar-raħal.

Hemm imbagħad imkejjen fejn isimhom hu marbut ma’ xi kappella, bħal pereżempju, Santa Luċija, jew il-Pietà. Hemm ukoll akkwati u rqajgħa oħra li huma magħrufa għal xi karatteristiċi mhux daqstant ċari u għaldaqstant isimhom jixraqlu li jkun investigat aktar fid-dettall.

Insomma, l-istudju tal-ismijiet tal-lokalitajiet – magħruf bħala toponomastika – hu interessanti ħafna. Hawn, jien qiegħed nagħti ftit eżempji ta’xi ismijiet ta’ lokalitajiet li xi wħud minnhom huma diġà magħrufa, oħrajn mhux daqsant. Dawn l-ismijiet jindikaw diversi affarijiet relatati mal-lokalità li msemijin għaliha. Il-lista li mhiex kompluta hi mibnija u mqassma skont ċerti kategoriji.

 

Rħula bil-prefiss Ħal (diminuttiv ta’ raħal) 

Dawn huma fost l-eqdem lokalitajiet f’Malta. Skont il-ktieb Placenames of the Maltese Islands – 1300 – 1800, ta’ Godfrey Wettinger, insibu daqs 95 ismijiet ta’ lokalitajiet li għandhom jew kellhom dan il-prefiss. Fost dawn għadhom jeżistu mat-tużżana minnhom, bħal:

Ħ’Attard, Ħal Balzan, Ħal Għaxaq, Ħal Lija, Ħal Tarxien, Ħaż-Żabbar, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Għargħur, Ħal Safi, Ħal Kirkop, Ħal Qormi, Ħad-Dingli, u Ħal Far.

Ma’ dawn inżidu ismijiet ta’ akkwati oħra li jindikaw rħula li llum jew għebu jew inkella ġew integrati mar-raħal jew belt l-aktar qrib tagħhom. Eżempju ta’ dawn insemmu, Ħal Millieri ((ħdejn l-Imqabba, Ħal Lew, (ħdejn il-Qrendi), Ħal Bordi (ħdejn il-Mosta), Ħal-Muxi, (lejn Ħaż-Żebbuġ), Ħal Saflieni, ( ‘l isfel mir-Raħal Ġdid).

Interessanti li bosta minn dawn l-ismijiet kienu u għadhom kunjomijiet komuni. Fl-antik dawn kienu anki rreġgistrati fil-kotba notarili bħala Casal. Hekk għadna nsibu Casal Paola u Casal Fornaro. Huwa wkoll sinjifikanti li f’Għawdex ma hemm l-ebda raħal b’dan il-prefiss. Dan ifisser li l-irħula Għawdxin huma inqas antiki minn dawk Maltin li għandhom il-prefiss Ħal. Hekk naħsbu li ż-Żebbuġ ta’ Għawdex ma jmurx lura fiż-żmien daqs Ħaż-Żebbuġ f’Malta.

arkata u kappellaIMG_0801

 

Ismijiet Għarbin

Bosta mill-irħula u l-ibliet tal-gżejjer Maltin għandhom isimhom ġej mill-Għarbi. Dawn ukoll huma fost l-eqdem lokalitajiet. Fost dawn insibu:

Ir-Rabat  (ta’ Malta u ta’ Għawdex).

L-Imdina  – (L-Għawdxin, anki ċ-Ċittadella għad hemm min jgħidilha l-Imdina).

L-Għarb – (li jfisser, Il-Punent). Fil-fatt dan ir-raħal jinsab fl-aktar parti tal-Punent ta’ Għawdex.

L-Imqabba – Isem li x’aktarx ġej mill-kelma Għarbija, kubba, bħal koppla, jew tumbata.

L-Imsida – post tas-sajd.

In-Naxxar – x’aktarx laqam ta’ xi ħadd li xogħolu kien li jisserra jew jaqta’ l-ġebel – l-istess bħal, Munxar.

Bormla – x’aktarx tfisser Bir Mula, il-wesgħa fejn jirgħu il-merħliet (bur: Ing. meadow) (mula, sinjur, bħal meta ngħidu, mulejja – is-sinjur tiegħi).

Mġarr  – Post fejn issib il-miġra, jew in-nixxiegħa tal-ilma.

Ġebel Ciantar MG_1860.JPG

 

Ismijiet relatati mat-Topografija

Wied il-Għajn; Għajn Dwieli, Għajn Tuffieħa kollha jirriferu għal xi nixxiegħa tal-ilma – Gudja  (il-ħotba) –id-Dukkiena,  (blat imtarraġ bħal bank) – l-Imtaħleb (tip ta’ ħaxix li bl-Għarbi jew Malti  antik kien jissejjaħ tuħlub) – Ġebel San Martin, Ġebel San Ġorġ (Ġebel dejjem tirreferi għal post fl-għoli – Wied Għammieq (wied fertili) – Kordin (isem ta’ bniedem, Corradino, jekk mhux qortin, li tfisser għolja li tbatti min-naħa waħda biss) – Borġ li jfisser munzell ġebel(plural, i/braġ,  pl., munzelli tal-ġebel jew giren).

Fost ħafna daħliet li kienu jservu biex il-baħħara u s-sajjieda jinżlu l-art insibu dan li ġej: il-Marsa – (li tfisser port), Marsamxett, Marsalforn,  Marsaxlokk, Marsaskala. Hemm ismijiet bħal Il-Qala, ukoll daħla bħal ma hi l-Kalanka li hija daħla żgħira u dejqa, jew il-Marfa fejn id-dgħajjes jittellaw l-art.

Ismijiet ta’ lokalitajiet meħud minn Kappelli  –

San Ġwann Tgħuxa  (Bormla – ta’ għuxatfisser tat-talb tal-karità / elemosina)- Sant Antnin (Marskala)  – Tas-Samra, (dedika lill-Madonna is-sewda, il-Ħamrun) – Ta’ San Ġużepp, (hekk kienet magħrufa Strada Rjali fil-Ħamrun – Il-Minsija – il-Kunċizzjoni (rħajjel li jagħti għal fuq Fomm ir-Riħ – Il-Madliena qrib il-Għargħur – Tal-Pieta’.

 

Akkwati fil-Belt Valletta u l-Furjana

Putirjal (Porta Reale) – l-Arċipiergu (ġabra ta’ djar fl-urban) – Id-Dui Balli (fi żmien l-Ordni msejħa, Strada Due Balle), (it-tnejn jinsabu n-naħa ta’ isfel tal-Belt) – il-Mandraġġ (in-naħa ta’ Marsamxett, fejn l-Ordni pprova jħaffer menqa għax-xwieni). Hemm ukoll il-Mandraġġ tal-Birgu – illum dawn it-tnejn saru jfissru kwalunkwe ambjent urban ikrah  u skomdu fejn jgħixu l-foqra.

Floriana biskuttin mall7.jpg

 

Il-Biskuttin – skont Temi Zammit dan l-isem ġej minn boschettino, isem mogħti lil kwantità ta’ siġar li kien ppjantati lil hinn mill-Mall, fejn illum hemm il-monument ta’ Kristu Re.

Il-Mall   –   Il-ġnien immsemmi għal-logħba tal-Paglio Maglio li għaliha kien inħoloq dan il-ġnien li jġib l-istess isem. Dan ħallas għalih il-Gran Mastru Lascaris, biex il-Kavallieri jilgħabu din il-logħba fih. Il Paglio Maglio kienet qisa’ crocket fejn il-lagħabi jagħti daqqiet bil-mazza twila fuq il-ballun tal-injam sakemm dan iwasslu ħdejn, u jdaħħlu minn ġo nagħla wieqfa fl-art.

 

Il-Kottonera  

‘Il ġewwa mis-swar li nbew biex jiffortifikaw it-Tlett Ibliet hemm imkejjen li isimhom jagħti ħjiel tal- storja u l-episodji li għaddew minnhom, bħal pereżempju:

Bieb is-Sultan (id–daħla ġos-swar ħdejn is-St Edwards College) –  Fejn Sabu s-Sinjur  (ħdejn Couvre Port il-Birgu) – Santa Liena  (id-daħla qrib il-fortifikazzjonijiet ta’ ġewwa f’ Bormla) – Santa Margarita u x-Xgħajra (bejn Bormla u l-Birgu – San Ġwann Tgħuxa, (il-kapella u l-inħawi fuq is-swar tal-Kottonera) – Fuq il-Ħawli, (art għolja qrib id-De La Salle College), id-Dawra tal-Isptar (l-isptar kien fejn illum hemm is-St Edwards) – il-Fortini, (imsemmi għal xi fortizza żgħira (?) – Fuq San Pawl (akkwati f’Bormla fejn hemm knisja żgħira ddedikata lil dan il-qaddis).

 

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

U xi ngħidu għall-isem ta’ L-Isla. Ħafna jemmnu li dan l-isem ġej minn isola – gżira. Imma ngħid jien, fejnha din l-gżira. Naħseb li hawn irridu nsibu raġuni oħra għal dan l-isem. Jien nemmen li fil-mapep kien jinkiteb l-Isla flok Penisola, għax din kienet kelma twila wisq biex tidħol mrassha fuq mappa żgħira. Jew hekk, jew inkella l-isla hi kelma li fl-antik minsi kien ifisser l-istess bħal ‘ilsien’ (tal-art maħruġa ‘l barra).

 

Bliet intotalati mill-Gran Mastri 

Ħaż-Żabbar  (Città Hompesch) – Żejtun (Città Beland) – Siġġiewi (Città Ferdinand) -Qormi (Città Pinto), Żebbuġ (Città De Rohan), Birgu (Città Vittoriosa); Bormla (Città Cospicua) – Rabat Għawdex, (Victoria).

Naturalment, hemm aktar xi tgħid dwar dan is-suġġett u ċertament kull post jew lokalità jimmeritaha titwila oħra kultant aktar profonda dwar isimha u kif dan l-isem jista’ jikxef aktar informazzjoni dwar l-oriġini tal-post.

Tista’ ssib aktar tagħrif dwar it-tifsiriet ta’ dawn il-lokalitajiet u oħrajn billi tfittex f’din il-website taħt is-sezzjoni Enċiklopedija, skont l-ewwel ittra tal-isem.

Martin Morana

16.11.2019

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s