L-ISTRINA – mill-Milied sal-Epifanija

 

Ara aktar: https://kliemustorja.com/a

Tradizzjoniiet relatati mal-Milied u l-ewwel tas-sena hemm bosta, fosthom dik tal-istrina. Il-kelma strina ġejja mill-Isqalli, strina jew strinia, u mit-Taljan, strenna. Dan jurina li din it-tradizzjoni, fejn it-tfal jingħataw rigal insibuha mhux biss f’Malta Iżda pjuttost wiritniha minn Sqallija u l-Italja.

Skont Giuseppe Pitré, l-etnologu rinomat Sqalli, l-istrina hi użanza li tmur lura sa minn żmien ir-Rumani, meta kienu jiċċelebraw il-festi tas-Saturnalja, (22 – 25 ta’ Diċembru) jiem meqjusa bħala l-aħħar jiem tas-sena u l-bidu tas-sena l-ġdida. Dawn kienu jiem iddedikati lill-alla Strenia, l-alla Rumana tal-Bosk Sagru, tan-natura, tal-annimali u tal-qamar. Dak iż-żmien, in-nies kienu jqassmu friegħi tar-rant jew taż-żebbuġ lil xulxin bħala awgurju għal sena ġdida b’riżq u abbundanza. Biż-żmien, din it-tradizzjoni ċċaqalqet lejn l-ewwel ta’ Jannar.

 

cornucopia di Cesare Ripa

 

Fi Sqallija it-tradizzjoni tal-istrina hi assoċjata mar-rigali li tfal jirċievu mingħand mara xiħa, magħrufa bħala La Vecchia di Natale, La Vecchia di Capudannu jew La Nunna Vecchia. Nafu li anki fl-Italja dan it-twemmin hu simili, biss, hawn din ix-xwejħa hi magħrufa bħala la Befana. Din ukoll hi mara xiħa u kera, li żżur id-djar biex tqassam il-ħelu, fis-6 ta’ Jannar, appuntu fl-Epifanija, il-festa li minnha din il-mara ħadet isimha. Skont l-għajdut popolari, din iddur id-djar billi ttir minn post għall-ieħor fuq xkupa. Fl-Italja, It-tfal iħobbuha u fl-istess ħin jibżgħu minnha għaliex jekk ma jġibux ruhhom sew matul is-sena, flok ħelu dawn jirċievu biss xi biċċa faħma.

 

Befana

 

F’Malta, it-tradizzjoni tal-istrina tissemma min Agius de Soldanis fid-Damma, (1750 – 1767), l-awtur tad-dizzjunarju Malti, li kien il-librar tal-Ordni ta’ San Ġwann. Hu jgħid hekk: ‘…mancia che si da, dai maggiori all’ inferiori, il primo giorno dell’anno, cioè ogni primo giorno di mese di Gennaio’.

F’Malta u Għawdex l-istrina ma kienetx biss l-att fejn il-kbar jagħtu rigal lit-tfal. Kien isir aktar minn hekk. Kien ikun hemm ukoll xi żgħażagħ li kienu jaraw kif idabbru xi rigali, x’aktarx ikel jew flus, billi jagħmlu dik li tissejjaħ il-Qarinża (jew Qarinza). Din kienet bħal teatrin tat-triq li dawn iż-żgħażagħ kienu jirreċtaw bl-akbar żufjett. Dawn iż-żgħażagħ kienu jinġabru fis-siegħat bikrin ta’ filgħodu tal-ewwel tas-sena biex jieklu jixorbu u jdoqqu xi strument. Waqt dan it-tbaħrit kienu jagħżlu wieħed minnhom biex jagħmilha ta’ bniedem mejjet. B’mod ritwali u simboliku dawn kienu taparsi jqattgħu l-‘ġisem mejjet’ ta’ siħibhom u jofffru l-biċċiet ta’ ġismu lill-erwieħ, daqs li kieku dan il-[isem kien tas-sena li issa mietet.

Mikiel Anton Vassalli jgħid fid-dizzjunarju tiegħu Ktyb Yl Klym Malti, (1796) li fi żmienu il-qarinża bil-kemm kienet għadha ssir, biss jgħid li sa għoxrin sena qabel kienet  għadha popolari. Jgħid ukoll illi gruppi ta’ żgħażagħ kienu jħabbtu l-bibien tan-nies benestanti. Min kien jagħtihom xi ħaġa kienu jfaħħruhom mogħla s-sema, u jiżbgħulhom l-għatba talbieb bil-ġir bajdani, sinjal ta’ awgurju għas-sena l-ġdida b’riżq, biss min ma kien jagħtihom xejn kienu jgħajruhom, u flok jiżbgħulhom l-għatba bil-ġir, kienu jitfgħulhom il-faħam u t-trab iswed fuq l-għatba.

Xorta waħda, b’xi mod jew ieħor din l-użanza baqgħet isseħħ anki sal-bidu tas-seklu għoxrin. Dan jiddokumentah Annibale Preca fl-1904. Għalkemm fi żmienu, flok li kien jinġarr il-ġisem ta’ xi ħadd minn sħabu, kien jinġarru żewġ trajbi li jirrappreżentaw raġel u mara, u kienu jduru bihom fit-toroq tar-raħal. Minn ħin għall-ieħor kienu jieqfu quddiem id-djar tan-nies u jittalbu għal xi rigali, l-aktar ikel. Hekk kif ir-rigal jingħata, dawn ukoll kienu jiżbgħu l-għatba tal-bieb bil-ġir, għax l-abjad kien sinjal ta’ ferħ u awgurju.

Cassar Pullicino fil-ktieb tiegħu, Studies in Maltese Folklore jgħid li t-tiċpis tal-għetiebi bil-ġir baqa’ jseħħ anki sa ftit snin wara t-tieni Gwerra Dinjija. Kien anki jsir kant li fost affarijiet oħra kellu din ir-rima:

     Ġejna tal-Qarinża wara biebek
     Agħtina minn dak li għandek
     Is-Sena t-Tajba u l-għatba mbajda!
     Bajjadhielek is-Sultan,
     Issa hu jrid xi ħaġa
     Imur jagħtiha 'l dawk it-tfal

 

Ta’ min wieħed jgħid li anki fi Sqallija ta’ dari, gruppi ta’ tfal kienu jduru bieb bieb jittallbu għall-ikel jew flus waqt li kienu jdoqqu xi strument.

F’Malta u Għawdex l-usanza tal-istrina, aktar milli intesit, hi injorata. Tista’ tgħid li llum ir-rigali li jingħataw lit-tfal, kollha jingħataw fil-Milied. Min ma jagħmilx hekk għax ma jistax, jagħti r-rigali f’jiem oħra qrib il-Milied.

Il-festeġġjament tal-Milied u tal-Ewwel tas-Sena (u llum anki dawk tal-Aħħar tas-Sena!) jagħlqu uffiċjalment fis-sitta ta’ Jannar, jiġifieri, fl-Epifanija. Mhux għax dakinhar isir xi ċelebrazzjoni partikulari. Biss minn għandu għall-qalbu l-ispiritwalità tal-ġrajjiet marbuta mal-Milied dan għandu għax jimmedita fis-solennità dwar it-tifsira vera tal-Epifanija.

Oriġinarjament, il-festa tal-Epifanija kienet tikkommemora erba’ episodji mill-Vanġelu. L-ewwel u l-aktar importanti hu l-episodju tal-Magħmudija ta’ Kristu; it-tieni il-Miraklu ta’ Kana; it-tielet it-Twelid ta’ Kristu, u r-raba’ iż-Żjara tat-Tliet Għorrief (nafuha aktar bħala ż-Żjara tas-Slaten Maġi) li dawn għamlu lit-Tarbija xi żmien wara li twieldet. L-istorja tat-Tliet Għorrief li ġabu magħhom ir-rigali, u l-episodji l-oħra imsemmija hawn, juruna b’mod emfatiku li Alla sar Bniedem u għaldaqstant dawn jitfgħu dawl ta’ twemmin ġdid.

 

epiphany (1)

 

Intant, il-kelma Epifanija ġejja mill-Grieg ἐπιφάνεια, epipháneia, u tfisser, il-Manifestazzjoni, jew, id-Dehra. Għal bosta Nsara din il-festa u dan il-jum għandhom sinjifikat bħala l-bidu tal-liturġija l-ġdida. Għalina l-Maltin, dan il-jum iffisser biss li żmien il-festi tal-Milied issa waslu fit-tmiemhom u li issa hu l-waqt li jiżżarmaw t-tiżjin u x-xinxilli kollha.

Intant hawn taħt qiegħed nġib ritratt ta’ kitba li dehret fil-perijodiku, Ġaħan tat-28 ta’ Diċembru tal-1846. F’din it-taqbila ħelwa fuq il-faċċata tal-fuljett, l-awtur-editur juri b’mod umoristiku t-tifsira tal-Istrina għal żmienu. Għalina li qed ngħixu fis-seklu wieħed u għoxrin, din il-poeżija tagħtina ħjiel tal-ħsibijiet tal-awtur u x’kienet tistenna s-soċjetà ta’ żmienu mill-Istrina.

 

satira Giahan03 - Copy

 

Sorsi li rriċerkajt:

Agius de Soldanis, Damma tal-Kliem Kartaginis mxerred fel Fom tal Maltin u Ghaucin, 2016.

Cassar Pullicino, Joseph, Studies in Maltese Folklore, Malta University Press, 1992.

Giallombardo Fatima, La Vecchia di Natale, http://www.sicilyweb.com/natale/3.htm

Vassalli Mikiel Anton, Lexicon – Ktyb Yl Klym Malti Mfysser byl-Latin u byt-Taljan, 1796.

La Vecchia Strina, https://terreceltiche.altervista.org/la-vecchia-strina/

The Epiphany of our Lord Jesus Christ https://www.learnreligions.com/epiphany-of-our-lord-jesus-christ-542471

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s