Il-Folklor Malti

Ara wkoll: 

A *    B *    Ċ *    C *    D *   E *    F *
Ġ *    G *    *    H *    Ħ *    I *    J *    K *
L *    M *     N *     O *     *    Q *    *     S
T *     U *     V *    W *     X *     Ż *    Z *

 

Definizzjoni

Il-folkor hu dak l-istudju tal-użanzi ta’ snin twal ta’ missirijietna. Meta naqraw jew nisimgħu dwar kif għexu l-antenati tagħna nkunu qed niskopru ħajja oħra, ferm differenti minn tagħna, ħajja ta’ qabel iż-żmien modern u industrijali.

Għandna ħabta, meta nitkellmu dwar il-folklor, nibdew hekk, ‘Mela dari taf x’konna nagħmlu ….’ Din is-sentenza tkun qiegħda tiftaħ tieqa biex min jitkellem, jagħti x’jifhem li ser iqanqal eżempji mill-passat, x’aktarx ta’ żmien meta l-kelliem kien għadu żgħir jew inkella ta’ żmien nannietu jew bu]nannitu. Mod ieħor li wieħed jibda jitkellem dwar id-drawwiet tal-passat hu billi wieħed jgħid, ‘L-antiki kienu jgħidu / jagħmlu? … ‘

Il-folklor huwa dak l-arkivju li mhux dejjem ssibu fil-kitba. Kultant l-informazzjoni dwar il-folklor tintiret minn ġenerazzjoni għal ta’ warajha. L-antik jibqa’ b’hekk, fil-memorja kollettiva tal-poplu, l-aktar tax-xjuħ.

L-Użanzi  fil-ħajja mit-Twelid sal-Mewt

religious rozarjanti.jpgWieħed jista’ jiġbor il-folkor kollu f’dokument wieħed u jintitolah: ‘Il-Ħajja ta’ Dari’. Fih wieħed jista’ jirrakkonta l-użanzi tal-bniedem minn meta jitwieled sakemm imut. Hekk insibu illi fil-folkor Malti hemm marbuta ħafna użanzi mal-liturġija tal-Knisja, il-biedja u s-sajd, il-bini, u l-mod ta’ kif il-familja kienet tgħix.

Ir-riti reliġjużi u l-mod ta’ kif dawn ikunu kkumplimentati mill-poplu jgħaqqdu volumi sħaħ dwar il-folklor Malti. Ngħidu aħna, l-użanzi fil-magħmudija, fil-preċett, fiż-żwieġ u l-funerali, kollha għandhom ir-ritwal reliġjuż tagħhom li jmur lura mijiet tas-snin. Xi wħud minn dawn l-użanzi mbidlu. L-għemejjel u l-ħsibijiet tan-nies, kultant superstizzjużi, kienu jaqgħu barra r-regoli tal-Knisja. Biex nagħtu eżempju, insemmu il-ġilwa tat-tieġ, jiġifieri l-purċissjoni li kienet issir mid-dar tal-għarusa sal-knisja ftit qabel iċ-ċerimonja taż-żwieġ, it-tbaħħir tad-dar bil-weraq taż-żebbuġ, jew inkella, il-ġarr fuq il-persuna tal-amuletti kontra l-għajn ħażina.

 

Il-Loghob tat-Tfal

loghob taqt-tfal Gardinaw.jpgAgius de Soldanis fid-Damma, id-dizzjunarju li fiħ ġabar mijiet u eluf ta’ kliem Malti ta’ żmienu, bejn l-1750 u l-1766, isemmi bosta logħbiet tat-tfal, xi wħud minnhom għadhom jintlabu sal-lum, oħrajn li ntesew. Fost dawn isemmi l-gardinaw, speċi ta’ logħba bħall-ħarba. Logħba oħra antika hi in-noli. Ftit jafu li l-isem ta’ din il-logħba ġej mit-Taljan, għaliex t-tifel li jkun  qed ifittex lil sħabu kien jgħajjat: tu li? ir-risposta kienet tkun no li, le mhux hemm!’ Isem ieħor għal din il-logħba kien, mistoħbija. Anki l-kbar kellhom u għad għandhom il-logħob tradizzjonali tagħhom, bħal ma nsemmu il-logħob tal-brilli u l-logħob tal-boċċi. Hemm ukoll logħob relatat mal-festi, bħal ma hi l-ġostra jew ir-regatta.

L-Għajdut u Leġġendi

tanit xL-antiki kienu jħobbu jinterpretaw dak li ma jifhmux bi qlajjiet u stejjer, biex jissodisfaw, b’mod kif jifhmu huma, il-misteri tal-ħajja. Per eżempju, wieħed kien jipprova jaqta’ t-temp tal-futur bl-irwiegel li kienu interpretati fil-jiem ta’ qabel il-Milied. It-temp ta’ kull wieħed mit-tnax-il jum ta’ qabel il-Milied kien suppost jirrifletti it-temp ta’ kull xahar tas-sena ta’ wara. Stejjer li kienu rrakkuntati lit-tfal, biż-żmien saru leġġendi li jagħmlu parti mill-folkor Malti. Hekk insibu l-istorja ta’ kif tħaffret il-Maqluba, dik il-ħofra kbira li hemm qrib il-Qrendi, jew, ta’ kif inbnew it-tempji preistoriċi.

Id-Divertiment – Kant Daqq u żfin

musicians from Zejtun maybe (2).jpgIn-nies riedu mhux biss jaħdmu biex jaqilgħu x’jieklu, iżda anki jiddevertu, biex forsi b’hekk ineħħu ftit mill-monotonija tal-ħajja. Il-Maltin, bħal popli, oħra fittxew il-kant u l-mużika biex jiddevertu, l-aktar fil-festi. L-għana, kien popolari ħafna u kien jitkanta ġewwa l-ħwienet tat-te, jew fuq xi għatba, jekk mhux ukoll f’xi festa. Hemm l-għana tal-fatt, fejn isir rakkont ta’ ġrajja vera; l-għana spirtu pront, fejn żewġ għannejja jew aktar jgħannu b’versi li jagħtu botta u risposta li jivvintaw dak il-ħin fil-pront. Hemm ukoll l-għana msejjaħ, a la Bormliża, fejn l-għannej ikanta b’noti għoljin daqs li kieku ser jaqla’ l-garġi.

 

 

Il-Qwiel 

rural andarr-2.jpgFost ħafna modi kif il-folklor wasal għandna, hu mill-qwiel. Il-qwiel jirreferuna għal kull aspett tal-ħajja ta’ dari. Bihom, ta’ qabilna għaddew kwantità kbira ta’ twissijiet siewja dwar x’għandna u x’ma għandniex nagħmlu f’kull tip ta’ sitwazzjoni. Il-kalendarju tal-bidwi kien imsaħħaħ bil-qwiel, ibbażat fuq l-esperjenza ta’ minn ġarrab is-suċċessi u l-fallimenti fil-qasam tal-biedja. L-istess f’kull sitwazzjoni oħra, biex wieħed seta’ jevita l-inkwiet, kien u għadu jdur għall-qwiel.

Nistgħu insemmu aktar attivitajiet tal-ħajja komuni, bħal per eżempju, it-trasport, is-snajja’ u l-mod kif kienu jilbsu dari. Nistgħu anki nsemmu t-taqbil u l-ħaġa muħġaġa u nkunu bilkemm bdejna.

Il-folklor hu dak it-teżor li nistgħu liberament noħorġu miċ-ċelloli tal-passat biex nitgħallmu dwar dak li sar fi żminijiet ta’ qabilna. Il-folklor jibqa’ dejjem is-sinsla tal-karattru tal-pajjiż, riferenza orali jew miktuba dwar aħna min aħna, u dwar aħna min konna.

 

Martin Morana

17 ta’ Ġunju, 2019

 

Ara aktar artiklihttps://kliemustorja.com/blog/

*       *      *

https://sites.google.com/view/maltesehumoursbutseriously/home

 

Cover

Ara aktar billi tikklikkja fuq dawn l-ittri 

A*  B*  ĊCD*  EF*

ĠGHĦI*   J*   K*

LM*   N*   O*   P*   Q*   R*   S

 T*   U*   VW*   X*   Ż*   Z*

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s