QNIEPEN

ID-DAQQ tal-QNIEPEN fil-GŻEJJER MALTIN

Introduzzjoni

Il-qniepen ilhom jindaqqu bħala mezz ta’ komunikazzjoni minn popli differenti madwar id-dinja għal eluf ta’ snin. Dawn jistgħu  jibgħatu kemm messaġġi ta’ ferħ kif ukoll ta’ dieqa, jekk mhux ukoll ta’ allarm biex min jismagħhom jieħu l-prekawzjonijiet kontra xi periklu iminenti. Antikament, f’Malta l-qniepen kienu anki jindaqqu wkoll waqt maltempati – bi skop superstizzjuż – biex iwaqqfu l-irwiefen u biex in-nies tkun imħarsa mis-sajjetti. Tant hu hekk, li fuq waħda mill-qniepen il-qodma tal-kattidral ta’ Għawdex hemm miktub bil-Latin: ‘Jien ghandi s-setgħa li nkeċċi x-xitan u nikkalma t-tempesti’ (J. Bezzina, 2011).

Fil-Knisja Kattolika, meta tiżżanżan qanpiena ġdida din mhux biss titbierek, iżda tkun ‘mgħammda, għaliex din tkun midluka biż-żejt tal-griżma bħal fil-magħmudija. Apparti minn hekk, din tingħata isem, u jkollha anki l-parrinu tagħha (J. Bezzina, 2011). Skont ir-regoli tal-Knisja hemm numru preċiż ta’ kemm għandu jkun hemm qniepen fil-kampnar/i. Dawn għandhom jilħqu l-massimu ta’ 7 fil-Katidral, u 5 fil-knejjes parrokkjali (K. Cauchi & N. Grima, 2014.) Fil-Konkatridral hemm għaxra, biss tlieta minnhom jindaqqu biex jagħtu l-ħin tal-arloġġ tal-faċċata.

Id-daqq tal-qniepen għal gost tal-widna

Maż-żmien, il-qniepen ma kinux biss jipproduċu ħoss kif ġie ġie, iżda bdew jiġu intonati waqt il-manifattura tagħhom biex jagħtu pjaċir lill-widnejn u biex, ma’ qniepen oħrajn ta’ kobor differenti, jipproduċu armonija fil-ħsejjes tagħhom. L-ewwel esperimentazzjoni fl-intunar tal-qniepen beda mill-fundituri Olandiżi Francois u Pieter Hemony fis-seklu sbatax. Biss, kien fis-seklu dsatax li l-qniepen bdew jinħadmu b’perfezzjoni skont it-tliet ottavi minn funditur Ingliż, John William Taylor. Biex dan seħħ kien hemm bżonn li l-artiġjan jaħdem skont formula matematika li tieħu inkonsiderazzjoni l-kobor u l-ħxuna tal-qanpiena. Il-materjal tal-qniepen hu normalment il-bronż, li hu taħlita ta’ ram aħmar – 77 % – u landa (Ing. tin) 23%. Il-kobor tal-ilsien, naturalment, ukoll hu importanti – it-toqol tiegħu jrid ikun 3% tal-użin tal-istess qanpiena.  B’dan l-iżvilupp, il-qniepen setgħu jkunu aktar ‘mużikali’ biex ipaxxu l-widnejn bil-’partial harmonics’ li jipproduċu (Kenneth Cauch  / G. Lanfranco, 2017).

Id-daqq tal-qniepen jista’ jkun organizzat u apprezzat mhux biss bid-daqq ta’ qanpiena waħda iżda wkoll billi jindaqq is-sett sħiħ f’daqqa. Dan isir l-aktar fil-festi tal-parroċċa kif ukoll f’okkażjonijiet ta’ ferħ li jmur lil hinn mill-parroċċa. F’jum l-Għid, l-ewwel ma jibdew jindaqqu huma l-qniepen tal-Konkatidral ta’ San Ġwann, imbagħad jibdew idoqqu l-qniepen kollha ta’ Malta. Il-qniepen il-kbar jindaqqu kollha f’daqqa fil-festi msejħa tal-’prima klassi’. Dawn huma l-festi l-kbar, bħal pereżempju, il-Milied, l-Għid u Santa Marija (S. Camilleri, 2009). Fil-Cottonera, bħala turija ta’ ħbiberija u rispett bejn dawn l-ibliet, meta tkun iċċelebrata l-festa ta’ parroċċa minnhom, il-qniepen tal-knejjes tal-ibliet ġirien l-oħra jindaqqu fl-istess ħin. Dan isir fit-Te Deum u mal-ħruġ tal-purċissjoni (S. Camilleri, 2009).

L-istorja tal-qniepen f’Malta

F’Malta, il-qniepen ilhom jintużaw għal ħaġa u għal oħra għal mijiet ta’ snin. L-eqdem qanpiena li għadha teżisti f’Malta hi esebita fil-mużew tal-Katidral, l-Imdina. Din kienet inħadmet fl-1370 f’Venezja u ġiet imsejħa ‘Petronilla.’ Fuqha hemm imnaqqxa dan il-kliem:

Nicolaus Victor et Nicolaus eius frater

me feċit in Venetiis.

Fil-Birgu kien hemm qanpiena jgħidulha ‘tan-nafra’ li kienet tindaqq mit-Torri tal-Arloġġ li sa żmien it-Tieni Gwerra Dinjija kien għadu wieqaf fil-pjazza. Din il-qanpiena kienet magħmula apposta biex tnaffar l-abitanti tal-madwar hekk kif jintlemaħ l-għadu. Kienet magħmula fl-1504 ġo funderija f’Messina minn ċertu Evantunellu Carbuni, għax l-iskrizzjoni fuqha kienet tgħid hekk:

Evantunellu Carbuni
me fecit nobili civitati
Messanæ
MCCCCCIIII

Okkażjoni meta l-qniepen indaqqu biex jallarmaw kien meta l-Maltin qamu kontra t-truppi ta’ Vaubois fir-Rabat u l-Imdina, fit-2 ta’ Settembru 1798. Ċensu Brared, negozjant u bniedem ta’ influenza u stima kbira f’Birkirkara, inzerta hemm. Meta nduna x’qed jiġri minnufiħ irritorna b’ħeffa lura lejn beltu u dritt ġiegħel li jindaqqu l-qniepen tal-knisja ta’ Sant’Liena ħalli l-Karkariżi jkunu mgħarrfa bir-rivolta li kienet għadha kemm tkebbset mill-Maltin.

Fi żmien l-Ordni ta’ San Ġwann, kienet ħaġa normali li l-qniepen jinħadmu fil-fonderija tal-Ordni. Din kienet tinsab f’dak li kien magħruf bħala Palazzo Ferreria, fi Strada San Giorgio (illum Triq ir-Repubblika – quddiem it-Teatru Mwaqqa’) fil-Belt Valletta. Mhux għax f’din il-fonderija kien hemm xi xogħol speċjalizzat tal-qniepen, iżda għax hemm kont issib il-materjal tal-bronż li seta’ jiddewweb mill-kanuni li ukoll kienu jinħadmu hemm, biss li ma jkunux jintużaw – u viċi versa, il-kanuni kienu wkoll jinħadmu mill-bronż tal-qniepen li jkunu nġabu hemm bi ħsara.  Kien hemm drabi f’Malta fejn il-qniepen kienu jinħadmu ukoll mill-ħadid fondut. Ovvjament dawn ma tantx kellhom ħajja twila għax malajr kienu jissaddu. Il-manifattura tal-qniepen baqgħet isseħħ fil-fonderija sa  matul l-aħħar żmien li l-Ordni baqa’ f’Malta. Uħud mill-aħħar qniepen li nħadmu fil-fonderija kienu dawk tal-knisja parrokkjali ta’ Ħal Għargħur: il-qanpiena l-kbira tal-knisja, li tiżen madwar 19-il qantar, nħadmet fl-1782. Il-’fustanija’, li tiżen 14-il qantar inħadmet fl-1793. Din ġiet tiswa 110 skud il-qantar (J. Bezzina, 2011). Qantar hu ekwivalenti 100 ratal / 79.38 kilogramm.

Meta fl-1798 l-Ordni tkeċċa minn Malta, il-funderija tal-Ordni ngħalqet u meta kienu jsiru xi qniepen ġodda, dawn issa kienu bdew jinħadmu fuq iz-zuntier tal-knisja fejn tkun ser tittella’ l-qanpiena. Hekk ġara f’Birkirkara meta nħadmu xi qniepen għall-kampnar ta’ Santa Liena fl-1810. Qniepen ġodda oħra bdew jinħadmu barra minn Malta. Lejn l-aħħar tas-seklu dsatax wieħed mill-aktar fundiera magħrufa f’Malta kien ċertu Guliano Cauchi.  

Id-daqq tal-qniepen  għal skopijiet reliġjużi

Fil-gżejjer Maltin, il-qniepen tal-knejjes jindaqqu kuljum biex jgħarrfu l-komunità tal-madwar dwar dak kollu li għandu x’jaqsam mal-funzjonijiet reliġjużi. L-okkażjonijiet meta jindaqqu l-qniepen huma bosta. Il-moti jindaqqu differenti skont l-okkażjoni. Hemm moti li jindaqqu waqt l-għasar, meta jitkanta l-Magnificat; hemm moti li jħabbru l-agunija (it-trapassjoni) jew il-mewt ta’ xi ħadd; oħrajn li jindaqqu qabel it-twelid tat-trabi; hemm moti ta’ nhar ta’ Ġimgha, fit-tlieta ta’ wara nofsinhar, li jfakkru l-mewt ta’ Kristu; tal-Pater Noster fl-4 ta’ filgħodu; moti li jindaqqu tliet darbiet kuljum għall-Angelus, jiġifieri, fit-8 ta’ filgħodu, f’nofsinhar u fl-Ave Maria, ta’ nżul ix-xemx;  tal-Ħamis wara s-7 ta’ filgħaxija, magħrufa bħala ‘tal-adorazzjoni’ b’rispett lejn l-Ewkaristija, u dawk li jindaqqu siegħa wara nżul ix-xemx magħrufa bħala ‘tal-Imwiet.’ Din tal-aħħar f’Birkirkara kienet magħrufa wkoll b’mod kollokwiju bħala ‘tal-istaneg’ għax dak kien il-ħin li wieħed jissakkar ġewwa daru.

Bil-mod regolari tagħhom dawn il-moti saru bħal qisu arloġġ li wieħed seta’ jqassam il-ġurnata tiegħu.  Antikament, kien ikun hemm min jaġġorna l-arloġġ tiegħu mad-daqq tal-qanpiena tal-knisja. Il-bdiewa fl-għelieqi kienu jafu meta għandhom jieqfu mix-xogħol u jerfgħu l-għodda bis-saħħa tad-daqq tal-Angelus ta’ ma nżul ix-xemx. F’Birkirkara, il-qniepen ta’ qabel ma jibda r-rużarju filgħaxija kienu magħrufa bħala ‘tal-għaġin’, għax, f’dak il-ħin jintefa’ l-għaġin fil-borma biex jibda jissajjar (A. Borg Mallia, 2003).

Hemm ukoll daqq li jsejjaħ lin-nies għall-eżerċizzi, kif ukoll daqq li jsejjaħ il-fratelli ħalli jinġabru biex jakkumpanjaw fil-purċissjoni. Mota oħra hi dik magħrufa bħala tal-Ottava tal-Erwieħ. Antikament kienu wkoll jindaqqu l-moti f’lejlet il-jiem tas-sawm biex ifakkru lin-nies li l-għada huwa jum obbligu tas-sawm.

Imbagħad hemm id-daqq ta’ waqt il-quddies, bħal ngħidu aħna, id-daqq taż-żewġ qniepen il-kbar fis-Sanctus; waqt li l-qniepen iż-żgħar jindaqqu hekk kif jibda l-prefazju; hemm id-daqq ta’ waqt il-Glorja; bejn tlieta sa ħames moti jindaqqu biex juru li ser jibda l-paniġirku. Dawn imbagħad jgħinuhom il-qniepen il-kbar waqt il-konsagrazzjoni. Fil-bażiliki, fl-istess ħin waqt is-Sanctus jindaqq it-tintinabulum.

Il-moti tal-qniepen

Id-daqq tal-mota kapaċi jibda minn qanpiena waħda, bl-iżgħar nota u titwal hekk kif jiżdiedu magħha qniepen oħra b’noti aktar għolja. Inkella, jistgħu wkoll jindaqqu mill-ewwel kollha f’daqqa, kultant biex iferrħu u kultant ta’ dwejjaq biex jesprimu sentimenti ta’ sogħba.

Hemm ċertu daqq tal-moti li jintgħaraf biss min-nies tal-lokalità partikolari. Hekk pereżempju nsibu li f’Birkirkara t-tokki tal-Paternoster huma disgħa. Meta l-qniepen idoqqu għaxar tokki tal-mejtin dak ifisser li l-persuna li miet, għalkemm Karkariż, kien sa qabel ma miet kien qed jabita barra l-lokalità (K. Cauchi, 2017 / G. Lanfranco). Fix-Xagħra, Għawdex, meta jmut abitant maskil idoqqu ħames tokki – meta tmut mara jdoqqu erbgħa. F’Ħal Għaxaq tas-Sagrament kienet iddoqq 33 tokk; tar-Rużarju 15-il tokk, ta’ San Ġużepp, 7 tokki (Frans Farrugia / Guido Lanfranco, 2017).

Termini tad-daqq tal-qniepen

Frejħa     Din hi mota ta’ dieqa li tindaqq waqt il-funeral ta’ tarbija. 

Fustanija    Il-qanpiena b’ħoss medju fost is-sett ta’ qniepen fl-istess kampnar.

Gganċjati jew żganċati    Tal-ewwel tirriferi għal meta jindaqqu l-qniepen minn isfel bit-tiġbid tal-ħbula; tat-tieni meta l-qniepen jindaqqu bl-idejn minn fuq il-kampnar.

Glissando     Tokki mgħaġġla li jindaqqu biex jagħtu sens ta’ dieqa meta jmut xi kanonku jew isqof. Il-mota tibda mill-qanpiena ż-żgħira u tispiċċa bid-daqq tal-qanpiena l-kbira ( J. Zammit, 1997). 

Glorja, Tal-  Tindaqq meta tmut xi tarbija.

Lawda/i     Daqq tal-qniepen li jsir bħala ringrazzjament lil Alla. Mil-Lat: laudamus li tfisser – ‘Ejja nfaħħru lil Alla’. Dari, din kienet tindaqq meta kienet titwieled tarbija bħala sinjal ta’ ferħ.

Ħamis,  Tal-    Daqq tal-qniepen f’daqqa li jsir il-Ħamis filgħaxija f’ċerti knejjes wara l-quddiesa biex tfakkar fit-twaqqif tal-Ewkaristija u għalhekk hi magħrufa wkoll bħala il-mota tal-Aħħar Ċena. Din jgħidulha wkoll tal-Ora Sancta kienet intenzjonata biex issejjaħ lill-komunità għat-talb. (Aara: J. Zammit 1997.)  

Imwiet  Tal-    Il-mota li tindaqq siegħa wara nżul ix-xemx.

Libra  Tal-,  i. Il-mota li tindaqq nhar ta’ Ġimgħa fit-tlieta ta’ wara nofsinhar u matul ix-xahar ta’ Novembru għax dan hu x-xahar tal-mejtin; ii. Tindaqq ukoll siegħa wara nżul ix-xemx. Kelma li ġejja minn Liberas Domini. 

Lugubru     Kelma li ġejja mit-Taljan lugubre li tfisser dwejjaq kbar li hu relatat mal-mewt ta’ xi ħadd. Għalhekk kien hawn min jgħid, ‘daqq lugubru’.

Matutin, Id-daqq tal-   Kien jindaqq meta jkun hemm xi funzjoni fil-knisja jew meta jkun hemm xi kant minn kor.

Mota     It-tokki tal-qniepen li jindaqqu għal ċertu tul ta’ ħin. Il-mota tista’ tibda minn daqq ta’ qanpiena waħda, bl-iżgħar nota. Tista’ titqawwa hekk kif jiżdied magħha d-daqq tal-qniepen l-oħra b’noti aktar għolja.   

Nafra   Daqq ta’ qanpiena li jallarmaw lin-nies, jew inkella, daqq li jsir bħala briju f’xi festa.

Newwieħa    Il-qanpiena li tindaqq b’mod solenni jew funebri meta jmut xi ħadd. L-istess newwieħa tindaqq ukoll b’mod regolari fix-xahar ta’ Novembru, li hu x-xahar tal-mejtin. 

Ottava, tal-    Tindaqq biex tfakkar il-mejtin. Jgħidulha wkoll tal-erwieħ.

Pjaga    Il-parti tal-qanpiena fejn jaħbat l-ilsien minħabba li biż-żmien din il-parti tinselaħ (S. Camilleri, 2009).

Rempel     Meta jmut xi ħadd tibda tindaqq il-qanpiena l-kbira bit-tokki ta’ swied il-qalb – kull tokk imbiegħed mill-ieħor. Dawn imbagħad jispissjaw u jsiru aktar qrib xulxin sakemm jintlaħaq ħoss mgħaġġel mill-istess qanpiena. Dan id-daqq jgħidulu monologu. Wara l-qanpiena tispiċċa d-doqq ma’ oħrajn bil-glissando (S. Camilleri, 2009).

Rifsa     L-ewwel tokk li jindaqq qabel ma tibda l-mota li mbagħad iddum daqs 10 minuti.

Tnaqqir tat-   Il-mota tat-tnaqqir tindaqq għal bosta raġunijiet: biex tinforma lill-komunità dwar dak li jkun għaddej matul xi funzjoni fil-knisja; biex in-nies tattendi għal xi funzjoni li tkun ser tibda; biex jissejħu l-membri tal-fratellanzi u fil-vjatku u waqt il-paniġierku. Il-mota tat-tnaqqir tindaqq wkoll waqt il-ġranet tar-Randan. (S. Camilleri, 2009).

Transitu, tat-    Il-mota li tindaqq waqt xi funeral ta’ qassis, kanonku, isqof jew papa.  

Trapassjoni, tat-  Il-mota li tindaqq hekk kif bniedem ikun wasal fl-aħħar ta’ ħajtu. Hawn min jirreferi għaliha wkoll bħala l-mota ta’ wara l-mewt.

Ftit informazzjoni oħra:

L-ikbar qanpiena tal-knejjes f’Malta hi dik ta’ Santa Liena, Birkirkara li tellgħet fil-kampnar tax-xellug fl-1932. Maħduma mill-funderija ta’ Barigozzi ta’ Milan. Din tiżen 97 qantar u 28 ratal.

Qanpiena ikbar minnha hi dik tal-Great Siege Memorial li hemm taħt il-Barrakka t’Isfel (il-monument tat-Tieni Gwerra Dinjija li kien inawgurat fl-1992 mir-Reġina Eliżabetta II. Tiżen 12-il tunnellata u jisimha Mater Gloriosa. Is-Siege Bell Memorial fiha 155 qantar (Kenneth Cauchi).

L-ikbar qanpiena fid-dinja hi dik tal-Kremlin f’Moska. Tiżen 198 tunnellata, hi 6.27m għolja, u għanda 6.91m diametru. Inħadmet fl-1733 (Goggi, 1993).

Il-preġju tal-qanpiena apparti mill-ħoss li tagħti hu magħruf aktar mid-dijametru tagħha milli mit-toqolha.

Martin Morana©

29.07.2026

http://www.kliemustorja.com

Biblijografija